Kolesterol nedir? İyi ve kötü kolesterol arasındaki fark

Kolesterol nedir sorusu, tahlil sonuçlarında bu sözcüğü görenlerin ilk merak ettiği şeydir. Adı çoğu zaman kötüye çıkmış olsa da kolesterol aslında vücudun ihtiyaç duyduğu, yağa benzer bir maddedir. Sorun kolesterolün varlığında değil, kandaki miktarının ve dengesinin bozulmasındadır. Yüksek kolesterol yıllarca hiçbir şikâyete yol açmadan damarlarda birikir ve kalp krizi ile inmenin başlıca nedenleri arasında yer alır.

Kolesterol nedir, vücutta ne işe yarar?

Kolesterol, hücre zarlarının yapısına katılan mumsu bir yağ türüdür. Vücut onu D vitamini üretiminde, bazı hormonların yapımında ve yağların sindirimine yardım eden safra asitlerinin oluşumunda kullanır. Yani kolesterol olmadan yaşamak mümkün değildir.

Kandaki kolesterolün büyük bölümünü karaciğer üretir. Geri kalanı besinlerden, özellikle hayvansal gıdalardan gelir. Karaciğer ihtiyacı karşılayacak kadar kolesterolü kendi başına yapabildiği için, dışarıdan fazla alınan doymuş yağlar dengeyi bozabilir.

İyi kolesterol ve kötü kolesterol ne demek?

Kolesterol kanda tek başına dolaşamaz; lipoprotein adı verilen taşıyıcılara bağlanır. İyi ve kötü ayrımı bu taşıyıcılardan gelir.

• LDL (kötü kolesterol): Kolesterolü karaciğerden dokulara taşır. Fazlası damar duvarında birikerek plak oluşturur ve damarı daraltır.
• HDL (iyi kolesterol): Dokulardaki fazla kolesterolü toplayıp karaciğere geri götürür. Bu yüzden düzeyinin yüksek olması istenir.
• Trigliserit: Kolesterol değildir ama kandaki bir başka yağ türüdür. Yüksekliği, özellikle düşük HDL ile birlikte olduğunda riski artırır.

Tahlilde görülen “total kolesterol” bu bileşenlerin toplamını yansıtır. Hekimler riski değerlendirirken toplamdan çok LDL düzeyine odaklanır.

Kolesterol neden yükselir?

Yüksek kolesterolün arkasında genellikle birden fazla etken vardır.

• Doymuş yağ ve trans yağdan zengin beslenme
• Hareketsiz yaşam ve fazla kilo
• Sigara kullanımı
• Aşırı alkol tüketimi
• İlerleyen yaş; kadınlarda menopoz sonrası dönem
• Tiroid bezinin az çalışması, böbrek ve karaciğer hastalıkları, diyabet
• Kalıtım

Kalıtımın rolü küçümsenmemelidir. Ailesel hiperkolesterolemi denen durumda, kişi zayıf olsa ve sağlıklı beslense bile LDL düzeyi çocukluktan itibaren çok yüksektir. Ailesinde genç yaşta kalp krizi geçiren bulunanların bu açıdan değerlendirilmesi gerekir.

Yüksek kolesterol belirti verir mi?

Çoğu zaman vermez. Yüksek kolesterol baş ağrısı, baş dönmesi ya da ense ağrısı yapmaz; bunlar yaygın yanlış inanışlardır. Bazı kalıtsal türlerde göz kapaklarında sarımsı yağ birikintileri ya da tendonlarda şişlikler görülebilir, ancak bu nadirdir. Kolesterolün yüksek olup olmadığını anlamanın tek güvenilir yolu kan tahlilidir.

Yüksek kolesterol neden tehlikeli?

Kandaki fazla LDL, damar duvarına yerleşir. Yıllar içinde burada plak adı verilen sert bir tabaka oluşur; damar daralır ve esnekliğini yitirir. Bu sürece damar sertliği (ateroskleroz) denir. Plak yırtılırsa üzerinde pıhtı oluşur ve damar tümüyle tıkanabilir. Tıkanma kalp damarında olursa kalp krizi, beyin damarında olursa inme gelişir.

Kolesterol tek başına hareket etmez. Yüksek tansiyon, sigara ve şeker hastalığı ile bir araya geldiğinde risk toplanmaz, katlanır. Hekimlerin tek bir sayıya değil, kişinin toplam riskine bakmasının nedeni budur.

Kolesterol nasıl ölçülür?

Kolesterol, lipid profili adı verilen kan tahliliyle ölçülür. Bu tahlilde total kolesterol, LDL, HDL ve trigliserit değerleri bir arada görülür. Hekim, tahlilin aç mı tok mu verileceğini belirtir; trigliserit değerlendirilecekse çoğunlukla 9–12 saatlik açlık istenir.

Belirti vermediği için sağlıklı yetişkinlerin de belirli aralıklarla kolesterolüne baktırması önerilir. Ailesinde erken kalp hastalığı olanlar, diyabetliler, tansiyon hastaları ve sigara içenler daha sık kontrol edilmelidir.

Tedavisi nasıl yapılır?

Tedavinin temeli yaşam tarzıdır: doymuş yağı azaltan bir beslenme düzeni, düzenli hareket, kilo kontrolü ve sigaranın bırakılması. Bu önlemler yeterli olmazsa ya da kişinin kalp-damar riski yüksekse hekim ilaç tedavisi başlatabilir. En sık kullanılan ilaç grubu statinlerdir.

İlaca başlama, ilacı değiştirme ya da bırakma kararı hekime aittir. Kolesterol ilaçlarıyla ilgili sosyal medyada dolaşan iddialara dayanarak tedaviyi kendi kendine kesmek, özellikle kalp krizi geçirmiş kişilerde ciddi risk taşır.

Yumurta kolesterolü yükseltir mi?

En çok sorulan sorulardan biridir. Güncel bilgilere göre, sağlıklı kişilerde kan kolesterolünü besinlerle alınan kolesterolden çok, doymuş yağ ve trans yağ tüketimi etkiler. Bu nedenle çoğu insan için ölçülü yumurta tüketimi sorun yaratmaz. Yine de kolesterolü yüksek olan ya da kalp hastalığı bulunan kişilerin beslenme planını hekimi ve diyetisyeniyle birlikte belirlemesi en doğrusudur.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun. Acil durumlarda 112’yi arayın.