Şeker hastalığı nedir? Türleri, nedenleri ve tedavisi

Şeker hastalığı nedir sorusu, Türkiye’de sağlıkla ilgili en çok merak edilen konuların başında geliyor. Tıptaki adıyla diyabet, kandaki şeker (glukoz) düzeyinin olması gerekenden yüksek seyrettiği, ömür boyu takip gerektiren bir hastalıktır. Sinsi ilerlemesi, yıllarca belirti vermeden damarlara ve organlara zarar verebilmesi onu önemli kılar. İyi haber şu: Erken fark edildiğinde ve düzenli izlendiğinde şeker hastalığıyla uzun ve sağlıklı bir yaşam sürmek mümkündür.

Şeker hastalığı nedir, vücutta ne olur?

Yediğimiz besinlerin önemli bir bölümü sindirimde glukoza dönüşür ve kana karışır. Glukoz, hücrelerin temel yakıtıdır. Ancak hücrelerin içine girebilmesi için pankreasın ürettiği insülin hormonuna ihtiyaç vardır. İnsülin, hücrenin kapısını açan bir anahtar gibi düşünülebilir.

Şeker hastalığında bu düzen bozulur. Ya pankreas yeterince insülin üretemez ya da üretilen insülin hücrelerde gerektiği gibi etki göstermez. Sonuçta glukoz hücreye giremez, kanda birikir. Hücreler enerjisiz kalırken yüksek kan şekeri zamanla damarları ve sinirleri yıpratır.

Şeker hastalığının türleri

Diyabet tek bir hastalık değildir; birkaç farklı türü vardır.

• Tip 1 diyabet: Bağışıklık sistemi, pankreasta insülin üreten hücrelere zarar verir ve vücut insülin üretemez hâle gelir. Genellikle çocukluk ve gençlik çağında ortaya çıkar ama her yaşta görülebilir. Tedavisinde insülin zorunludur.
• Tip 2 diyabet: En sık görülen türdür. Vücut insülin üretir ama hücreler bu insüline direnç gösterir; zamanla üretim de yetersiz kalır. Çoğunlukla yetişkinlerde görülür, fazla kilo ve hareketsizlikle yakından ilişkilidir.
• Gebelik diyabeti: Hamilelik sırasında ortaya çıkar, çoğu zaman doğumdan sonra düzelir. Ancak ilerleyen yıllarda tip 2 diyabet riskini artırır.

Bir de halk arasında “gizli şeker” denen prediyabet vardır. Kan şekeri normalden yüksektir ama diyabet tanısı koyduracak düzeye ulaşmamıştır. Bu dönem, hastalığın önlenebileceği bir fırsat penceresi sayılır.

Şeker hastalığı neden olur?

Tip 1 diyabetin kesin nedeni bilinmiyor; genetik yatkınlığın ve bağışıklık sistemiyle ilgili etkenlerin rol oynadığı düşünülüyor. Yaşam tarzıyla ilgisi yoktur ve bugünkü bilgilerle önlenemez.

Tip 2 diyabette ise risk etkenleri daha nettir:

• Fazla kilo, özellikle bel çevresinde yağlanma
• Hareketsiz yaşam
• Ailede şeker hastalığı öyküsü
• İlerleyen yaş
• Yüksek tansiyon ve kolesterol yüksekliği
• Gebelikte şeker yüksekliği yaşamış olmak

“Çok tatlı yiyen şeker hastası olur” inancı bu hâliyle doğru değildir. Tek başına tatlı yemek diyabete yol açmaz; ancak aşırı kalori alımı ve kilo artışı riski yükseltir.

Belirtileri nelerdir?

Çok su içme, sık idrara çıkma, ağız kuruluğu, açıklanamayan kilo kaybı, halsizlik, bulanık görme ve geç iyileşen yaralar en bilinen işaretlerdir. Tip 1 diyabette belirtiler günler ya da haftalar içinde hızla ortaya çıkar. Tip 2’de ise yıllarca fark edilmeyebilir; pek çok kişi tanıyı rutin bir kan tahlilinde tesadüfen öğrenir.

Tanı nasıl konur?

Şeker hastalığı tanısı kan tahliliyle konur. En sık kullanılan testler açlık kan şekeri, son üç ayın ortalamasını yansıtan HbA1c ve şeker yükleme testidir. Açlık kan şekerinin 126 mg/dL ve üzerinde, HbA1c’nin yüzde 6,5 ve üzerinde olması diyabet lehine değerlendirilir. Tanı çoğunlukla tek bir ölçüme değil, tekrarlanan testlere dayanır ve kararı hekim verir.

Şeker hastalığı tedavi edilir mi?

Diyabet bugün için tümüyle ortadan kaldırılabilen bir hastalık değil, ama kontrol altında tutulabilen bir hastalıktır. Tedavinin üç ayağı vardır: beslenme düzeni, fiziksel aktivite ve gerektiğinde ilaç ya da insülin. Tip 1 diyabette insülin tedavisi şarttır. Tip 2’de bazı hastalarda yaşam tarzı değişikliği yeterli olabilir, bazılarında ağızdan alınan ilaçlar ya da insülin gerekir.

Hangi tedavinin uygun olduğuna, dozlara ve hedef değerlere hekim karar verir. Tanıdık tavsiyesiyle ilaç kullanmak ya da bitkisel ürünlere güvenip tedaviyi bırakmak ciddi sonuçlar doğurabilir.

Kontrol edilmezse ne olur?

Yıllarca yüksek seyreden kan şekeri küçük ve büyük damarlara zarar verir. Göz dibinde hasar ve görme kaybı, böbrek yetmezliği, ayaklarda his kaybı ve iyileşmeyen yaralar bunların başında gelir. Diyabet aynı zamanda kalp krizi ve inme riskini belirgin biçimde artırır. Tansiyonu da yüksek olanlarda risk katlanır; bu nedenle yüksek tansiyon takibi diyabetli hastalarda ayrı bir önem taşır.

Önlenebilir mi?

Tip 2 diyabet büyük ölçüde önlenebilir ya da geciktirilebilir. Fazla kiloların verilmesi, haftanın çoğu günü tempolu yürüyüş gibi düzenli hareket, şekerli içeceklerin ve işlenmiş gıdaların azaltılması, sebze ve tam tahıl ağırlıklı beslenme riski düşürür. Ailesinde diyabet olanların, kilo sorunu yaşayanların ve 40 yaşını geçenlerin düzenli aralıklarla kan şekerine baktırması önerilir.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Sürekli susama, sık idrara çıkma, nedensiz kilo kaybı ya da geçmeyen yorgunluk varsa vakit kaybetmeden aile hekimine ya da iç hastalıkları uzmanına başvurmak gerekir. Bu belirtilere bulantı, kusma, karın ağrısı, hızlı nefes alma ya da bilinç bulanıklığı eşlik ediyorsa durum acildir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun. Acil durumlarda 112’yi arayın.