Efes Antik Kenti: Denizi Kaybedince Sönen Dev Liman Şehri ve Celsus Kütüphanesi’nin Sırları

İzmir’in Selçuk ilçesinde, mermer döşeli caddelerde yürürken iki bin yıl önceki hayatı hayal etmek hiç de zor değildir. Sütunlar, tapınaklar, çeşmeler, tiyatro ve elbette görkemli cephesiyle kütüphane… Efes Antik Kenti, Akdeniz dünyasının en iyi korunmuş antik şehirlerinden biridir ve her yıl yüz binlerce ziyaretçiyi ağırlar.

Efes’in Kısa Tarihi

Efes’in kökleri çok eskiye uzanır; bölgede yerleşim izleri Neolitik Döneme kadar gider. Şehir, milattan önceki binyılda İyonların önemli merkezlerinden biri oldu. Zamanla Lidyalılar, Persler, Büyük İskender ve onun ardılları tarafından yönetildi. Şehir birkaç kez yer değiştirdi; bugün gezdiğimiz Efes, büyük ölçüde Helenistik ve Roma dönemlerinin eseridir.

Roma döneminde Efes, Asya eyaletinin en önemli merkezlerinden biri ve imparatorluğun doğusundaki en büyük şehirlerden biriydi. Geniş limanı sayesinde ticaretin kalbi olan şehirde, on binlerce insan yaşıyordu.

Artemis Tapınağı: Dünyanın Yedi Harikasından Biri

Efes’in en ünlü yapılarından biri, antik dünyanın yedi harikası arasında sayılan Artemis Tapınağı’ydı. Lidya Kralı Karun’un da katkılarıyla inşa edilen dev mermer tapınak, milattan önce 356’da Herostratos adında birinin “adını tarihe yazdırmak” için çıkardığı yangınla tahrip oldu. Tapınak daha sonra yeniden inşa edildi. Bugün Selçuk’ta tapınaktan geriye yalnızca tek bir sütun ve temel kalıntıları kalmıştır.

Celsus Kütüphanesi

Efes’in sembolü hâline gelen Celsus Kütüphanesi, milattan sonra 2. yüzyılın başlarında Asya eyaletinin valisi Celsus anısına oğlu tarafından yaptırıldı. Celsus’un mezarı kütüphanenin altında yer alır. Kütüphanenin binlerce parşömen rulosu barındırdığı düşünülür ve antik dünyanın en büyük kütüphanelerinden biri olarak anılır.

İki katlı, sütunlu cephesi aslında optik bir hileyle tasarlanmıştır: Ortadaki sütunlar kenardakilerden biraz daha büyüktür; bu da yapının olduğundan daha geniş ve heybetli görünmesini sağlar. Cephedeki nişlerde bilgelik, erdem, akıl ve bilgiyi simgeleyen dört kadın heykeli bulunur. Bugün yerinde duranlar kopyalardır.

Büyük Tiyatro ve Yamaç Evler

Panayır Dağı’nın yamacına oyulmuş Büyük Tiyatro, on binlerce kişilik kapasitesiyle antik dünyanın en büyük tiyatrolarından biridir ve hâlâ etkileyici akustiğe sahiptir.

Yamaç Evler ise Efes’in zengin ailelerinin yaşadığı, duvar resimleri ve mozaiklerle süslü konutlardır. Koruma çatısı altındaki bu evler, Roma dönemi gündelik hayatına dair eşsiz bir pencere açar ve ayrı bir giriş ücretiyle ziyaret edilebilir.

Hristiyanlık Tarihinde Efes

Efes, erken Hristiyanlık tarihinde de önemli bir yere sahiptir. Aziz Pavlus’un şehirde vaaz verdiği, Aziz Yuhanna’nın burada yaşadığı anlatılır. Selçuk’taki Aziz Yuhanna Bazilikası ve şehrin yakınlarındaki Meryem Ana Evi, dünyanın dört bir yanından inanç turizmi ziyaretçilerini çeker. 431’de Efes’te toplanan konsil de Hristiyanlık tarihinin önemli toplantılarından biridir.

Efes Neden Söndü?

Efes’in sonunu getiren en önemli nedenlerden biri doğaydı. Küçük Menderes Nehri’nin taşıdığı alüvyonlar, yüzyıllar boyunca limanı doldurdu ve deniz kıyısı kilometrelerce uzaklaştı. Liman işlevini yitiren şehir ticaret gücünü kaybetti; depremler, salgınlar ve akınlarla birlikte nüfus azaldı. Bugün Efes’ten denize birkaç kilometrelik bir mesafe var.

Ziyaret Bilgisi

Efes, 2015 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine alındı. Antik kentte 19. yüzyılın sonundan bu yana kazılar sürüyor. Ziyaret için en uygun dönem ilkbahar ve sonbahardır; yazın sıcak çok yoğun olabilir. Efes’ten çıkan önemli eserler Selçuk’taki Efes Müzesi’nde sergileniyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Efes Antik Kenti nerede?

İzmir’in Selçuk ilçesi yakınlarındadır.

Celsus Kütüphanesi’ni kim yaptırdı?

Asya eyaleti valisi Celsus anısına oğlu tarafından milattan sonra 2. yüzyılın başlarında yaptırılmıştır.

Artemis Tapınağı nerede?

Selçuk ilçesinde, Efes Antik Kenti’ne yakın bir konumdadır. Bugün tapınaktan yalnızca bir sütun ve temel kalıntıları kalmıştır.

Efes UNESCO listesinde mi?

Evet. Efes 2015 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine alınmıştır.

Görsel: Bernard Gagnon / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)