Yazı Nasıl İcat Edildi? Sümerlerin Hesap Tutmak İçin Kile Çizdiği İşaretler Uygarlığı Nasıl Değiştirdi?
Tarihin “tarih öncesi” ile “tarih” olarak ikiye ayrılmasının ölçüsü yazıdır. Yazının icadıyla birlikte insanlar ilk kez düşüncelerini, kanunlarını, hikâyelerini ve hesaplarını kalıcı biçimde kaydedebildi. Bu büyük adım, yaklaşık 5.000 yıl önce Dicle ile Fırat arasındaki topraklarda, Sümerler tarafından atıldı.
Sümerler Kimdir?
Sümerler, Güney Mezopotamya’da, bugünkü Irak’ın güneyinde yaşamış bir halktır. Milattan önce 4. binyılın sonlarından itibaren Uruk, Ur, Lagaş ve Nippur gibi dünyanın ilk büyük şehirlerini kurdular. Her şehir, kendi yöneticisi ve koruyucu tanrısı olan bağımsız bir şehir devletiydi. Şehirlerin merkezinde, basamaklı tapınak kuleleri olan zigguratlar yükselirdi.
Sümerce, bilinen hiçbir dille akrabalığı kanıtlanamamış bir dildir; dil bilimciler bu tür dillere “yalıtık dil” der.
Yazı Neden İcat Edildi?
Yazının ilk ortaya çıkış nedeni şiir ya da tarih yazmak değil, muhasebeydi. Şehirler büyüdükçe tapınaklar ve saraylar büyük miktarlarda tahıl, hayvan ve mal topluyor, dağıtıyordu. Bu kadar kaydı akılda tutmak mümkün değildi. Başlangıçta küçük kil jetonlar kullanıldı; zamanla bu jetonların şekilleri kil tabletlere çizilmeye başlandı.
Milattan önce yaklaşık 3300-3200 yıllarına tarihlenen Uruk tabletleri, bilinen en eski yazı örnekleri arasındadır. Bu tabletlerde sayılar ve nesneleri gösteren resimsel işaretler yer alır: bir başak tahılı, bir hayvan başı sığırı ifade eder.
Resimden Çivi Yazısına
Zamanla yazıcılar, ıslak kile resim çizmek yerine kamıştan yapılmış ucu üçgen bir kalemle bastırarak işaretler oluşturmaya başladı. Bu işaretler çivi ya da kama biçiminde göründüğü için bu yazıya çivi yazısı denir. Resimler giderek soyutlaştı ve işaretler yalnızca nesneleri değil, heceleri ve sesleri de göstermeye başladı. Böylece yazı, konuşulan dili bütün incelikleriyle kaydedebilen bir araca dönüştü.
Çivi yazısı, Sümerlerden sonra Akadlar, Babilliler, Asurlular, Hititler ve Urartular gibi pek çok halk tarafından farklı dilleri yazmak için kullanıldı. Yaklaşık üç bin yıl boyunca Orta Doğu’nun ortak yazı sistemi oldu.
Yazıyla Gelen Devrim
- Edebiyat: Dünyanın bilinen en eski destanlarından biri olan Gılgamış Destanı, ölümsüzlüğü arayan bir kralın hikâyesini anlatır ve çivi yazılı tabletlerle günümüze ulaşmıştır.
- Hukuk: Yazılı kanunlar ortaya çıktı.
- Eğitim: Sümerlerde yazıcıların yetiştirildiği okullar vardı; öğrencilerin alıştırma tabletleri bugün bile müzelerde görülebilir.
- Bilim: Astronomi gözlemleri, matematik problemleri ve tıp reçeteleri kayda geçirildi.
Sümerlerin Bugüne Mirası: 60’lık Sistem
Sümerler, 60 tabanlı bir sayı sistemi kullanıyordu. Bir saatin 60 dakika, bir dakikanın 60 saniye olması ve bir dairenin 360 dereceye bölünmesi, Mezopotamya’dan miras kalan bu sistemin bugün hâlâ yaşayan izleridir.
Çivi Yazısı Nasıl Çözüldü?
Çivi yazısının kullanımı milattan sonraki ilk yüzyıllarda tamamen sona erdi ve yazı unutuldu. 19. yüzyılda araştırmacılar, İran’daki Behistun Yazıtı gibi aynı metni farklı dillerde içeren yazıtlar sayesinde çivi yazısını yeniden okumayı başardı. Bugün dünya müzelerinde yüz binlerce çivi yazılı tablet bulunuyor. Bunların önemli bir kısmı İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndeki Eski Şark Eserleri Müzesi’nde sergileniyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Yazıyı ilk kim icat etti?
Bilinen en eski yazı örnekleri, Mezopotamya’da Sümerlere aittir. Mısır’da da yaklaşık aynı dönemlerde hiyeroglif yazı gelişmiştir.
Çivi yazısı neden bu adı aldı?
Kamış kalemle ıslak kile bastırılarak yapılan işaretler çivi ya da kama biçiminde göründüğü için bu adı almıştır.
Yazı ne zaman icat edildi?
Bilinen en eski yazı örnekleri milattan önce yaklaşık 3300-3200 yıllarına tarihlenir.
Gılgamış Destanı nedir?
Uruk Kralı Gılgamış’ın ölümsüzlük arayışını anlatan, bilinen en eski destanlardan biridir.
Görsel: Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg) / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
