Matbaanın İcadı: Gutenberg’in Hareketli Harfleri Dünyayı Nasıl Değiştirdi, Osmanlı’ya Nasıl Geldi?

15. yüzyılın ortasına kadar Avrupa’da bir kitabı çoğaltmanın tek yolu, onu elle yeniden yazmaktı. Bir kitabın kopyalanması aylar sürebiliyor, bu da kitapları son derece pahalı ve nadir kılıyordu. Almanya’nın Mainz şehrinde yaşayan bir kuyumcunun geliştirdiği yöntem bu durumu kökten değiştirdi. Johannes Gutenberg’in matbaası, bilginin yayılma biçimini sonsuza kadar dönüştürdü.

Gutenberg Ne İcat Etti?

Gutenberg’in başarısı tek bir buluştan çok, birkaç yeniliği bir araya getirmesinden kaynaklanıyordu:

• Hareketli metal harfler: Her harf için ayrı ayrı dökülen, tekrar tekrar kullanılabilen metal parçalar.
• Harf dökme kalıbı: Harflerin hızlı ve birbirinin aynı şekilde üretilmesini sağlayan el kalıbı.
• Yağ bazlı mürekkep: Metal harflere iyi yapışan ve kâğıda net baskı veren mürekkep.
• Baskı presi: Üzüm ve zeytin sıkmada kullanılan preslerden uyarlanan, kâğıda eşit basınç uygulayan makine.

Gutenberg’in bu yöntemle 1450’lerde bastığı ve yaklaşık 180 kopya hâlinde üretildiği düşünülen İncil, bugün “Gutenberg İncili” olarak bilinir. Günümüze ulaşan nüshaları dünyanın en değerli kitapları arasında sayılır.

Gutenberg’den Önce: Doğu’daki Öncüler

Baskı teknolojisinin geçmişi Gutenberg’den çok daha eskiye dayanır. Çin’de tahta kalıplarla baskı yüzyıllardır biliniyordu. 11. yüzyılda Çinli zanaatkâr Bi Sheng, pişmiş kilden hareketli harfler geliştirdi. Kore’de ise 1377’de metal hareketli harflerle basılan “Jikji”, günümüze ulaşan en eski metal harfli baskı kitap olarak kabul edilir. Uygurların da ahşap hareketli harfler kullandığı bilinmektedir. Ancak Doğu Asya dillerindeki binlerce karakterli yazı sistemleri, bu yöntemin yaygınlaşmasını zorlaştırıyordu. Az sayıda harften oluşan Latin alfabesi ise hareketli harfli baskı için çok uygundu.

Matbaa Dünyayı Nasıl Değiştirdi?

• Hızlı yayılma: 15. yüzyılın sonuna gelindiğinde Avrupa’nın yüzlerce şehrinde matbaa kurulmuş, milyonlarca kitap basılmıştı.
• Bilginin ucuzlaması: Kitaplar daha ucuz ve ulaşılabilir hâle geldi; okuryazarlık arttı.
• Bilim Devrimi: Bilim insanları çalışmalarını hızla paylaşabildi, birbirlerinin hatalarını düzeltebildi.
• Reform hareketi: 1517’de başlayan Protestan Reformu’nun fikirleri broşürler ve kitaplarla kısa sürede yayıldı.
• Dillerin standartlaşması: Yerel dillerde basılan kitaplar, ulusal yazı dillerinin oluşmasına katkıda bulundu.

Osmanlı’da Matbaa

Osmanlı topraklarındaki ilk matbaalar, gayrimüslim topluluklar tarafından kuruldu. İspanya’dan sürülerek İstanbul’a yerleşen Yahudiler, 1490’larda İstanbul’da ilk matbaayı kurdu. Ardından Ermeni ve Rum matbaaları faaliyete geçti.

Türkçe ve Arap harfleriyle kitap basan ilk matbaa ise 1727’de İbrahim Müteferrika ve Said Efendi tarafından, şeyhülislamın izni ve padişahın fermanıyla İstanbul’da kuruldu. Matbaada basılan ilk kitap, 1729’da yayımlanan Vankulu Lügati adlı sözlüktür. Müteferrika matbaasında tarih, coğrafya, dil ve askerlik gibi alanlarda eserler basıldı; ancak dini kitapların basımına bu dönemde izin verilmedi.

Türkçe matbaanın Avrupa’ya göre geç yaygınlaşmasının nedenleri tarihçiler arasında tartışılır. Hattatların ve el yazması kitap üreticilerinin güçlü konumu, Arap harflerinin baskıya uyarlanmasının teknik zorlukları, maliyetler, okur kitlesinin sınırlılığı ve dini hassasiyetler bu nedenler arasında sayılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Matbaayı kim icat etti?

Avrupa’da hareketli metal harfli baskı yöntemini 15. yüzyılın ortasında Johannes Gutenberg geliştirdi. Ancak Doğu Asya’da daha önce farklı baskı teknikleri kullanılıyordu.

İlk Türk matbaası ne zaman kuruldu?

Türkçe kitap basan ilk matbaa 1727’de İbrahim Müteferrika tarafından İstanbul’da kuruldu.

Müteferrika matbaasında basılan ilk kitap hangisidir?

1729’da basılan Vankulu Lügati adlı sözlüktür.

Bilinen en eski metal harfli kitap hangisidir?

1377’de Kore’de basılan Jikji, günümüze ulaşan en eski metal hareketli harfli baskı kitap olarak kabul edilir.

Görsel: dronepicr / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)