Hammurabi Kanunları: “Göze Göz” İlkesinden Çöken Evin Müteahhidine, 3.800 Yıllık Hukuk
Paris’teki Louvre Müzesi’nde, iki metreyi aşkın siyah bir taş anıtın önünde ziyaretçiler hep kalabalıktır. Taşın tepesinde bir kralın güneş tanrısının huzurunda durduğu kabartma, altında ise taşın neredeyse tamamını kaplayan çivi yazısı satırlar yer alır. Bu anıt, yaklaşık 3.800 yıl önce yazılan Hammurabi Kanunları’nı taşır ve hukuk tarihinin en ünlü belgelerinden biridir.
Hammurabi Kimdir?
Hammurabi, milattan önce 18. yüzyılda yaklaşık 40 yıl hüküm süren bir Babil kralıdır. Saltanatı boyunca Mezopotamya’daki pek çok şehir devletini Babil’e bağlayarak güçlü bir krallık kurdu. Geniş bir coğrafyayı ortak kurallarla yönetmek isteyen Hammurabi, yasalarını taş anıtlara kazıtarak halkın görebileceği yerlere diktirdi.
Stel Nasıl Bulundu?
Hammurabi Kanunları’nın yazılı olduğu en ünlü stel, 1901’de bugünkü İran’daki antik Susa şehrinde Fransız arkeologlar tarafından bulundu. Stel, Babil’den yüzyıllar sonra yağmalanarak buraya taşınmıştı. Bugün Louvre Müzesi’nde sergilenmektedir. Taşın üst kısmındaki kabartmada, Hammurabi’nin adaletle ilişkilendirilen güneş tanrısı Şamaş’ın karşısında durduğu görülür.
Kanunların İçeriği
Stelde, bir giriş ve sonuç bölümü arasında 282 madde olarak numaralandırılan hükümler yer alır. Kanunlar, Babil toplumunun gündelik hayatına dair geniş bir alanı düzenler:
- Hırsızlık, saldırı ve yalancı tanıklık gibi suçlar,
- Ticaret, borç, faiz ve kira ilişkileri,
- Tarım, sulama ve hayvancılık,
- Evlilik, boşanma, miras ve evlat edinme,
- Hekimlerin, inşaatçıların ve zanaatkârların ücretleri ve sorumlulukları.
“Göze Göz, Dişe Diş”
Hammurabi Kanunları’nın en bilinen ilkesi, verilen zararın aynısıyla karşılık bulduğu “kısas” anlayışıdır. Örneğin bir kişinin gözünü kör eden kişinin gözünün de kör edilmesi öngörülür. Ancak bu ilke herkes için aynı uygulanmıyordu. Babil toplumu özgür kişiler, daha alt statüdeki özgür kişiler ve köleler olarak sınıflara ayrılmıştı. Bir üst sınıf mensubunun alt sınıftan birine verdiği zarar çoğu zaman yalnızca para cezasıyla karşılanıyordu. Yani kanunlar, dönemin eşitsiz toplum yapısını da açıkça yansıtır.
Çöken Evin Müteahhidi
Hammurabi Kanunları’nın bugün en çok dikkat çeken maddelerinden biri, inşaatçının sorumluluğuyla ilgilidir. Kanuna göre bir inşaatçı evi sağlam yapmaz ve ev çöküp ev sahibinin ölümüne yol açarsa, inşaatçı da ölümle cezalandırılır. Ev çöküp mal kaybına neden olursa, inşaatçı zararı kendi masrafıyla karşılamak ve evi yeniden yapmak zorundadır. Bu hükümler, yapı güvenliği ve sorumluluk kavramının ne kadar eski olduğunu gösterir ve deprem ülkesi Türkiye’de sık sık hatırlanır.
Diğer İlginç Maddeler
- Hekimlerin başarılı ve başarısız tedavilerine göre ödül ya da ceza gördüğü maddeler,
- Kocası savaşta esir düşen kadının haklarını düzenleyen hükümler,
- Bir yıllık kuraklık ya da selde çiftçinin borç ödemesinin ertelenmesi,
- Dul kadınların ve yetimlerin korunmasına yönelik ifadeler.
İlk Kanunlar mı?
Hammurabi Kanunları sık sık “ilk yazılı kanunlar” olarak anılsa da bu doğru değildir. Daha önce Sümer kralı Ur-Nammu’ya ait kanunlar gibi daha eski yazılı düzenlemeler bilinmektedir. Ancak Hammurabi Kanunları, en kapsamlı ve en iyi korunmuş eski kanun metinlerinden biri olduğu için hukuk tarihinde özel bir yere sahiptir.
Sıkça Sorulan Sorular
Hammurabi Kanunları kaç maddedir?
Stelde 282 madde olarak numaralandırılan hükümler bulunur.
Hammurabi Kanunları nerede?
En ünlü stel, Paris’teki Louvre Müzesi’nde sergilenmektedir.
Hammurabi Kanunları ilk yazılı kanunlar mı?
Hayır. Daha eski yazılı kanunlar bilinmektedir; ancak Hammurabi Kanunları en kapsamlı ve en iyi korunmuş örneklerden biridir.
“Göze göz, dişe diş” ne demek?
Verilen zararın aynısıyla cezalandırılması ilkesidir. Hammurabi Kanunları’nda bu ilke toplumsal sınıflara göre farklı uygulanmıştır.
Görsel: Fred Romero from Paris, France / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
