1 Mayıs Neden Kutlanır? Chicago’daki Sekiz Saat Grevinden Emek ve Dayanışma Günü’ne Uzanan Tarih
Bugün dünyanın pek çok ülkesinde resmi tatil olan ve işçilerin, sendikaların meydanlarda buluştuğu 1 Mayıs, aslında bir talebin, sekiz saatlik iş gününün sembolü olarak doğdu. Bu talebin arkasında 19. yüzyılın ağır çalışma koşulları ve Chicago’da yaşanan trajik olaylar yatıyor.
Günde 12-16 Saat Çalışmak
Sanayi Devrimi’nin ardından fabrikalarda çalışan işçiler, günde 12 ila 16 saat, haftanın altı günü çalışıyordu. İş güvenliği yok denecek kadar azdı, çocuklar da fabrikalarda çalıştırılıyordu. İşçi örgütleri, “sekiz saat çalışma, sekiz saat dinlenme, sekiz saat de istediğimiz gibi” sloganıyla sekiz saatlik iş günü için mücadele etmeye başladı.
1 Mayıs 1886: Büyük Grev
ABD’deki işçi sendikaları, 1 Mayıs 1886’dan itibaren sekiz saatlik iş gününün uygulanmasını talep ederek ülke çapında greve çıkma kararı aldı. O gün yüz binlerce işçi iş bıraktı. Hareketin en güçlü olduğu şehirlerden biri Chicago’ydu.
Haymarket Olayı
3 Mayıs’ta Chicago’da bir fabrikanın önündeki grevde polis işçilere ateş açtı ve can kayıpları yaşandı. Bunu protesto etmek için ertesi gün, 4 Mayıs 1886’da Haymarket Meydanı’nda bir miting düzenlendi. Miting sona ermek üzereyken polis kalabalığı dağıtmak için ilerledi; bu sırada kimliği hiçbir zaman kesin olarak belirlenemeyen biri polislerin arasına bir bomba attı. Ardından çıkan çatışmada polisler ve siviller hayatını kaybetti.
Olayın ardından işçi hareketinin önde gelen sekiz ismi yargılandı. Bombayı attıklarına dair doğrudan kanıt bulunmamasına rağmen sanıkların çoğu ölüm cezasına çarptırıldı ve dördü 1887’de idam edildi. Yargılamanın adil olmadığı, o dönemde de geniş kesimler tarafından dile getirildi. Birkaç yıl sonra Illinois Valisi, hayatta kalan sanıkları affetti ve davanın adaletsizliğini kabul etti.
Uluslararası İşçi Günü
1889’da Paris’te toplanan uluslararası işçi örgütleri kongresi, Chicago’daki olayların anısına ve sekiz saatlik iş günü talebini dünya çapında yükseltmek için 1 Mayıs’ın uluslararası işçi günü olarak kutlanmasına karar verdi. 1890’dan itibaren 1 Mayıs, dünyanın pek çok ülkesinde gösteri ve kutlamalarla anılmaya başladı. Sekiz saatlik iş günü de 20. yüzyıl boyunca birçok ülkede yasal hak hâline geldi.
İlginç bir not: 1 Mayıs’ın doğduğu ABD’de işçi bayramı, eylül ayının ilk pazartesi günü “Labor Day” olarak kutlanır.
Türkiye’de 1 Mayıs
- Osmanlı dönemi: Osmanlı topraklarındaki ilk 1 Mayıs kutlamaları 20. yüzyılın başında, özellikle Selanik ve Üsküp gibi işçi nüfusunun yoğun olduğu şehirlerde yapıldı.
- Cumhuriyetin ilk yılları: 1923’te İstanbul’da 1 Mayıs kutlamaları yapıldı. Sonraki yıllarda kutlamalar yasaklandı.
- 1935: 1 Mayıs, “Bahar Bayramı” adıyla resmi tatil günleri arasına alındı.
- 1976-1977: İstanbul’da büyük 1 Mayıs mitingleri düzenlendi. 1977’de Taksim’deki mitingde açılan ateş ve ardından çıkan izdihamda onlarca kişi hayatını kaybetti. Olayın sorumluları uzun yıllar tartışma konusu oldu.
- 1981: 12 Eylül döneminde 1 Mayıs’ın tatil statüsü kaldırıldı ve kutlamalar uzun süre yasaklandı.
- 2009: 1 Mayıs, “Emek ve Dayanışma Günü” adıyla yeniden resmi tatil ilan edildi.
Günümüzde 1 Mayıs kutlamalarının nerede ve nasıl yapılacağı, özellikle İstanbul’da Taksim Meydanı’nın kullanımı, her yıl gündemdeki tartışmalar arasında yer alıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
1 Mayıs neden kutlanır?
1886’da ABD’de sekiz saatlik iş günü için başlayan grevlerin ve Chicago’daki Haymarket olaylarının anısına, uluslararası işçi günü olarak kutlanır.
Haymarket olayı nedir?
4 Mayıs 1886’da Chicago’daki bir işçi mitinginde atılan bomba ve ardından yaşanan çatışmalar ile sonrasında işçi önderlerinin tartışmalı biçimde yargılanıp idam edilmesidir.
1 Mayıs Türkiye’de resmi tatil mi?
Evet. 2009’dan bu yana “Emek ve Dayanışma Günü” adıyla resmi tatildir.
Sekiz saatlik iş günü ne zaman kabul edildi?
Ülkeden ülkeye farklı tarihlerde yasalaştı. 1 Mayıs hareketi, bu hakkın 20. yüzyılda dünya çapında yaygınlaşmasında önemli rol oynadı.
Görsel: Thure de Thulstrup / Wikimedia Commons (Public domain)