Türk Kadınının Seçme ve Seçilme Hakkı: 1930’dan 1934’e, Avrupa’nın Birçok Ülkesinden Önce Atılan Adım

Cumhuriyetin kurucu kadrosunun hayata geçirdiği devrimler arasında, toplumun yarısını oluşturan kadınların siyasal hayata katılımı özel bir yere sahiptir. Türkiye’de kadınlar, 1930’da yerel seçimlerde, 5 Aralık 1934’te ise milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı. Bu adım, Avrupa’daki pek çok ülkeden önce atıldı ve Cumhuriyetin çağdaşlaşma hedefinin en somut göstergelerinden biri oldu.

Cumhuriyet Öncesi Kadın Hareketi

Kadın hakları için mücadele Cumhuriyet’le birlikte başlamadı. Osmanlı’nın son döneminde kadın dergileri yayımlanıyor, dernekler kuruluyor, kadınların eğitim ve çalışma hakları tartışılıyordu. Kurtuluş Savaşı yıllarında cephe gerisinde ve cephede gösterilen fedakârlık, kadınların toplumsal hayattaki yerine dair taleplerini güçlendirdi.

1923’te Nezihe Muhiddin öncülüğündeki bir grup kadın, siyasi haklar talebiyle Kadınlar Halk Fırkası’nı kurmak istedi; ancak dönemin seçim yasası kadınların siyasete katılımına izin vermediği için parti kurulamadı. Kadınlar bunun üzerine 1924’te Türk Kadınlar Birliği’ni kurarak mücadelelerini sürdürdü.

Medeni Kanun: Hukuki Eşitliğin Temeli

1926’da kabul edilen Türk Medeni Kanunu, çok eşliliği yasakladı, evlilik ve boşanmada kadına haklar tanıdı, mirasta kadın ile erkeği eşit kıldı ve kadınların mahkemede tanıklığını eşit kabul etti. Bu düzenleme, siyasi hakların da önünü açan hukuki zemin oldu.

1930: Belediye Seçimleri

3 Nisan 1930’da kabul edilen Belediye Kanunu ile kadınlar ilk kez belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı. Aynı yıl yapılan seçimlerde kadın belediye meclis üyeleri göreve başladı.

1933: İlk Kadın Muhtar

1933’te Köy Kanunu’nda yapılan değişiklikle kadınlar muhtarlık ve ihtiyar heyeti seçimlerine katılma hakkı kazandı. Aynı yıl Aydın’ın Karpuzlu ilçesinde Gül Esin, Türkiye’nin ilk kadın muhtarı seçilerek tarihe geçti.

5 Aralık 1934: Milletvekili Seçme ve Seçilme Hakkı

5 Aralık 1934’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde yapılan Anayasa değişikliğiyle kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. Şubat 1935’te yapılan seçimlerde 18 kadın milletvekili Meclis’e girdi. Bu, Meclis’teki milletvekillerinin yaklaşık yüzde 4,5’ine karşılık geliyordu ve dönemin dünya ortalamasının üzerindeydi.

5 Aralık, bugün Türkiye’de Dünya Kadın Hakları Günü olarak anılıyor.

Dünyada Durum Neydi?

Kadınlara ulusal seçimlerde oy hakkı tanıyan ilk ülke 1893’te Yeni Zelanda oldu. Ancak Avrupa’nın pek çok ülkesinde bu hak Türkiye’den sonra tanındı:

• Fransa: 1944
• İtalya: 1945
• Belçika: 1948
• İsviçre: Federal düzeyde 1971

Haktan Temsile: Uzun Bir Yol

Yasal hakların erken tanınmasına rağmen, kadınların siyasette eşit temsili uzun bir yol olarak kaldı. 1935’teki oranın uzun yıllar boyunca aşılamadığı, kadın milletvekili sayısının ancak 2000’li yıllarda belirgin biçimde arttığı görülüyor. Son genel seçimlerde Meclis’teki kadın milletvekili oranı yaklaşık yüzde 20 civarına ulaştı. Kadın örgütleri, yerel yönetimlerden parlamentoya kadar eşit temsil için kota ve benzeri düzenlemeleri tartışmaya devam ediyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Türkiye’de kadınlara seçme ve seçilme hakkı ne zaman verildi?

Kadınlar 1930’da belediye seçimlerinde, 1933’te muhtarlık seçimlerinde ve 5 Aralık 1934’te milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı.

İlk kadın milletvekilleri kaç kişiydi?

1935 seçimlerinde 18 kadın milletvekili Meclis’e girdi.

Türkiye’nin ilk kadın muhtarı kimdir?

1933’te Aydın’ın Karpuzlu ilçesinde muhtar seçilen Gül Esin’dir.

5 Aralık neden önemli?

Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkının tanındığı 5 Aralık 1934’ün yıl dönümü olduğu için Dünya Kadın Hakları Günü olarak anılır.

Görsel: Yiğit Can GÜNÖNÜ / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)