Türkiye fay hatları: Hangi fay hangi illerden geçiyor?

Türkiye fay hatları, ülkenin deprem gerçeğini anlamanın anahtarıdır. Anadolu; kuzeyde Avrasya, güneyde Afrika ve Arap levhalarının arasında sıkışmış bir kara parçasıdır. Bu sıkışma, ülkeyi doğudan batıya kat eden büyük fay sistemlerini oluşturmuştur. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü’nün (MTA) diri fay haritasında yüzlerce diri fay yer alır. Bunların en önemlileri üç ana sistemde toplanır: Kuzey Anadolu Fayı, Doğu Anadolu Fayı ve Batı Anadolu çöküntü sistemi.

Türkiye fay hatları neden bu kadar çok?

Arap levhası her yıl yaklaşık iki santimetre hızla kuzeye doğru ilerler ve Anadolu’yu Avrasya’ya doğru sıkıştırır. İki büyük levha arasında kalan Anadolu, bu baskıdan batıya doğru kaçarak kurtulur. Kaçışın kuzey sınırını Kuzey Anadolu Fayı, güneydoğu sınırını Doğu Anadolu Fayı oluşturur. Batıda ise Ege’nin altına dalan Afrika levhasının etkisiyle yer kabuğu kuzey-güney yönünde gerilir ve çöküntü ovaları oluşur. Türkiye’deki depremlerin büyük bölümü bu üç sistemin ürünüdür.

Kuzey Anadolu Fay Hattı

Yaklaşık 1.200 kilometre uzunluğundaki Kuzey Anadolu Fayı, dünyanın en etkin sağ yanal atımlı faylarından biridir. Doğuda Bingöl’ün Karlıova ilçesinden başlar, batıda Saros Körfezi’ne ulaşır. Geçtiği başlıca iller şunlardır:

• Bingöl, Erzincan, Sivas, Tokat
• Amasya, Samsun, Çorum, Kastamonu, Çankırı
• Bolu, Düzce, Sakarya, Kocaeli
• Marmara Denizi üzerinden İstanbul’un güneyi, Yalova ve Tekirdağ
• Güney kolu üzerinden Bursa, Balıkesir ve Çanakkale

1939 Erzincan depremiyle başlayan ve 1999 Gölcük ile Düzce depremlerine uzanan deprem dizisi bu fay üzerinde, doğudan batıya doğru ilerlemiştir.

Doğu Anadolu Fay Hattı

Yaklaşık 500 kilometreyi aşan uzunluğuyla sol yanal atımlı Doğu Anadolu Fayı, Karlıova’da Kuzey Anadolu Fayı ile birleşir ve güneybatıya doğru uzanır. Geçtiği başlıca iller:

• Bingöl, Elazığ, Malatya
• Adıyaman, Kahramanmaraş
• Gaziantep’in batısı, Osmaniye ve Hatay

Fay, güneyde Ölü Deniz Fayı ile bağlantılıdır. 2020 Elazığ-Sivrice depremi ve 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri bu sistem üzerinde meydana gelmiştir.

Batı Anadolu fay sistemi

Ege Bölgesi’nde tek bir uzun fay değil, doğu-batı doğrultulu çöküntü ovalarını sınırlayan çok sayıda normal fay vardır. Başlıcaları:

• Gediz Grabeni: Manisa, Salihli, Alaşehir.
• Büyük Menderes Grabeni: Aydın, Nazilli, Denizli.
• Küçük Menderes Grabeni: İzmir’in güneydoğusu.
• Simav ve Gediz fayları: Kütahya, Balıkesir.
• Gökova ve Edremit körfezleri çevresindeki faylar: Muğla, Balıkesir, Çanakkale.
• İzmir çevresindeki faylar: İzmir, Tuzla ve Seferihisar fayları.

Bu sistem; İzmir, Manisa, Aydın, Denizli, Muğla, Kütahya, Uşak ve Balıkesir’i etkiler.

Diğer önemli fay hatları

• Güneydoğu Anadolu Bindirmesi: Arap levhası ile Anadolu’nun çarpışma kuşağı; Hakkâri’den Kahramanmaraş’a uzanır.
• Kuzeydoğu Anadolu Fayı: Erzincan’dan Erzurum ve Kars yönüne uzanır.
• Malatya-Ovacık Fayı: Tunceli ve Malatya’dan geçer.
• Ecemiş Fay Zonu: Kayseri, Niğde ve Adana-Mersin sınırı boyunca uzanır.
• Tuz Gölü Fayı: Aksaray çevresinden geçer.
• Eskişehir Fay Zonu: Bursa-İnegöl’den Eskişehir’e uzanır.
• Fethiye-Burdur Fay Zonu: Muğla, Burdur ve Isparta’yı etkiler.
• Karataş-Osmaniye Fay Zonu: Adana ve Osmaniye’den geçer; ayrıntılar Adana deprem riski yazımızda.
• Van Gölü çevresindeki faylar: 1976 Çaldıran ve 2011 Van depremlerini üretmiştir.

Akdeniz’de ise Afrika levhasının Anadolu’nun altına daldığı Helen ve Kıbrıs yayları bulunur; bu kuşaklar büyük depremler ve tsunami üretme potansiyeli taşır.

Türkiye fay hattı haritası nereden görülür?

İki resmî harita vardır ve birbirini tamamlar.

• MTA Türkiye Diri Fay Haritası: Fayların konumunu gösterir. MTA’nın internet sitesindeki yerbilimleri harita görüntüleyicisinden incelenebilir.
• AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası: 2019’da yürürlüğe girmiştir. Fayları değil, her nokta için beklenen yer sarsıntısının düzeyini gösterir. AFAD’ın internet uygulamasında adres ya da koordinat girilerek sorgulanabilir.

Eski haritadaki “birinci derece, ikinci derece deprem bölgesi” ayrımı artık kullanılmıyor. Yeni haritada tehlike, il ya da ilçe sınırlarına göre değil, nokta bazında tanımlanıyor.

Fay hattına yakın olmak ne anlama geliyor?

Diri faya yakınlık deprem tehlikesini artırır; ancak hasarı belirleyen tek etken değildir. Zemin yapısı ve binanın dayanıklılığı en az faya uzaklık kadar önemlidir. 1999’da Avcılar, 2023’te Adana örneklerinde görüldüğü gibi, merkez üssünden onlarca kilometre uzaktaki gevşek zeminli ve dayanıksız yapılı alanlarda da ağır hasar olabilir.

Fay hattı geçmeyen il var mı?

Türkiye’de deprem tehlikesinin sıfır olduğu bir il yoktur. Diri fay haritasında büyük fayların bulunmadığı İç Anadolu’nun bazı bölümleri, Trakya’nın kuzeyi ve Doğu Karadeniz kıyıları görece daha düşük tehlikelidir. Ancak bu bölgeler de çevredeki büyük depremlerden etkilenebilir.

Fay kavramını ve türlerini fay hattı nedir yazımızda, fay hatlarında yaşanan büyük sarsıntıları Türkiye’deki en büyük depremler yazımızda bulabilirsiniz.