Dünyadaki en büyük depremler: Tarihe geçen 10 sarsıntı

Dünyadaki en büyük depremler, yer kabuğunun ne kadar büyük bir enerji biriktirebildiğini gösteren olaylardır. Aletsel ölçümlerin başladığı 1900’den bugüne yalnızca beş deprem 9 ve üzeri büyüklüğe ulaştı. Bunların tümü, bir levhanın diğerinin altına daldığı okyanus kıyılarında meydana geldi ve dev tsunamilere yol açtı. Ancak “en büyük” ile “en ölümcül” her zaman aynı deprem değildir; can kaybını belirleyen büyüklük kadar nüfus yoğunluğu ve yapıların dayanıklılığıdır.

Dünyadaki en büyük depremler: İlk 10

ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS) verilerine göre 1900’den bu yana kaydedilen en büyük depremler şunlardır:

• 1. Şili, Valdivia (22 Mayıs 1960) – 9,5: Kaydedilmiş en büyük deprem. Yaklaşık bin kilometrelik fay kırıldı.
• 2. Alaska (28 Mart 1964) – 9,2: “Kutsal Cuma depremi” olarak bilinir; sarsıntı dakikalarca sürdü.
• 3. Sumatra, Endonezya (26 Aralık 2004) – 9,1: Hint Okyanusu tsunamisine yol açtı.
• 4. Tohoku, Japonya (11 Mart 2011) – 9,1: Tsunami ve Fukuşima nükleer kazasıyla anılıyor.
• 5. Kamçatka, Rusya (4 Kasım 1952) – 9,0.
• 6. Şili, Maule (27 Şubat 2010) – 8,8.
• 7. Kamçatka, Rusya (Temmuz 2025) – 8,8: Pasifik genelinde tsunami uyarısı verildi.
• 8. Ekvador-Kolombiya kıyıları (31 Ocak 1906) – 8,8.
• 9. Rat Adaları, Alaska (4 Şubat 1965) – 8,7.
• 10. Assam-Tibet (15 Ağustos 1950) – 8,6: Aynı büyüklükte 2005 ve 2012 Sumatra depremleri de listenin devamında yer alır.

1960 Şili depremi: Kaydedilen en büyük sarsıntı

22 Mayıs 1960’ta Şili’nin güneyinde meydana gelen 9,5 büyüklüğündeki deprem, bugüne dek ölçülen en büyük depremdir. Ana sarsıntı yaklaşık on dakika sürdü. Depremin ürettiği tsunami Pasifik Okyanusu’nu aşarak Hawaii, Japonya ve Filipinler’de de can kayıplarına yol açtı. Ölü sayısı kaynaklara göre 1.600 ile 6.000 arasında veriliyor. Bölgenin seyrek nüfuslu olması ve büyük öncü depremlerin insanları sokağa dökmüş olması, kaybın büyüklüğe oranla sınırlı kalmasını sağladı.

2004 Sumatra depremi ve Hint Okyanusu tsunamisi

26 Aralık 2004 sabahı Sumatra Adası açıklarında yaklaşık 1.300 kilometrelik fay kırıldı. 9,1 büyüklüğündeki depremin ardından oluşan tsunami Endonezya, Sri Lanka, Hindistan ve Tayland başta olmak üzere 14 ülkenin kıyılarını vurdu. Yaklaşık 230 bin kişi yaşamını yitirdi. O dönemde Hint Okyanusu’nda bir tsunami uyarı sistemi bulunmuyordu; felaketin ardından kuruldu.

2011 Japonya depremi

11 Mart 2011’de Japonya’nın kuzeydoğu kıyıları açığında meydana gelen deprem, ülke tarihinin en büyüğüydü. Sarsıntıya dayanan binalar, yer yer 40 metreye yaklaşan tsunami dalgaları karşısında çaresiz kaldı. 18 binden fazla kişi öldü ya da kayboldu. Tsunami, Fukuşima Daiçi Nükleer Santrali’nin soğutma sistemlerini devre dışı bırakarak nükleer kazaya neden oldu.

En büyük depremler neden okyanus kıyılarında oluyor?

9 büyüklüğünde bir depremin oluşması için yüzlerce kilometre uzunluğunda ve geniş bir fay yüzeyinin kırılması gerekir. Bu büyüklükte faylar, okyanus levhasının kıta levhasının altına daldığı dalma-batma kuşaklarında bulunur. Pasifik’i çevreleyen “Ateş Çemberi” bu kuşakların en uzunudur. Türkiye’deki faylar ise yanal atımlıdır ve daha kısa parçalar hâlinde kırılır; bu nedenle Türkiye’de 9 büyüklüğünde bir deprem beklenmez. Mekanizmayı deprem nasıl olur yazımızda anlattık.

Tarihin en ölümcül depremleri

Can kaybı açısından sıralama farklıdır. Rakamlar, özellikle eski depremlerde tahminîdir.

• 1556 Şaanşi, Çin: Yaklaşık 830 bin can kaybıyla tarihin en ölümcül depremi kabul edilir. İnsanların yamaçlara oyulmuş mağara evlerde yaşaması kaybı büyüttü.
• 1976 Tangşan, Çin: Resmî rakam yaklaşık 242 bin; bazı tahminler daha yüksektir.
• 1920 Haiyuan, Çin: 200 binin üzerinde.
• 2004 Hint Okyanusu: Yaklaşık 230 bin.
• 2010 Haiti: 7,0 büyüklüğündeki depremde tahminler 100 bin ile 300 bin arasında değişir.
• 1923 Kanto, Japonya: Tokyo ve Yokohama’da deprem ve ardından çıkan yangınlarda 100 binden fazla.
• 1908 Messina, İtalya: 75 bin ile 120 bin arasında.
• 2008 Siçuan, Çin: Yaklaşık 87 bin.
• 2005 Keşmir, Pakistan: 80 binin üzerinde.

Bugünkü Türkiye toprakları da bu listede yer alır: 526 yılındaki Antakya depreminde yaklaşık 250 bin kişinin öldüğü aktarılır. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri ise Türkiye ve Suriye’de toplam 59 binden fazla can kaybıyla 21. yüzyılın en ölümcül depremleri arasındadır.

Büyüklük neden tek başına belirleyici değil?

2010’da Haiti’yi vuran 7,0 büyüklüğündeki deprem yüz binden fazla can alırken, aynı yıl Şili’deki 8,8’lik deprem, yaklaşık 500 kat daha fazla enerji açığa çıkardığı hâlde birkaç yüz kişinin ölümüne yol açtı. Farkı yaratan; depremin derinliği, yerleşim yerlerine uzaklığı, zemin koşulları ve en önemlisi yapıların kalitesiydi. Deprem yönetmeliklerinin uygulandığı ülkelerde aynı büyüklükteki sarsıntı çok daha az kayıpla atlatılıyor.

Daha büyük bir deprem olabilir mi?

Yer bilimcilere göre 9,5’in çok üzerinde bir deprem için gereken uzunlukta bir fay yeryüzünde bilinmiyor. Kuramsal üst sınırın 10 dolayında olduğu düşünülüyor. Türkiye’de yaşanan en büyük sarsıntıları Türkiye’deki en büyük depremler yazımızda derledik.