Bilim

Ay Nasıl Oluştu? Neden Hep Aynı Yüzünü Gösteriyor ve Her Yıl Dünya’dan Neden Uzaklaşıyor?

Gece gökyüzünde onu binlerce kez görmüşüzdür. Takvimlere, şiirlere, efsanelere konu olmuş, gelgitlerle denizleri yönetmiştir. Ama Ay hakkında bildiğimizi sandığımız pek çok şey, aslında çok daha şaşırtıcı bir hikâyenin parçasıdır.

Ay Nasıl Oluştu?

Bugün bilim insanlarının en çok kabul gören açıklaması dev çarpışma kuramıdır. Bu kurama göre yaklaşık 4,5 milyar yıl önce, Güneş Sistemi henüz çok gençken, yaklaşık Mars büyüklüğünde bir gökcismi genç Dünya’ya çarptı. Bilim insanlarının “Theia” adını verdiği bu cismin çarpışmasıyla uzaya saçılan erimiş kaya ve enkaz, Dünya’nın çevresinde bir halka oluşturdu. Bu enkaz zamanla bir araya gelerek Ay’ı meydana getirdi.

Apollo görevleriyle Dünya’ya getirilen Ay kayalarının, Dünya’nın kayalarıyla kimyasal olarak çok benzer olması bu kuramı destekleyen önemli kanıtlardan biridir.

Neden Hep Aynı Yüzünü Görüyoruz?

Ay, kendi ekseni etrafındaki dönüşünü, Dünya’nın etrafındaki dolanımıyla aynı sürede tamamlar. Bu nedenle Dünya’dan bakıldığında hep aynı yüzü görünür. Bu duruma kütleçekimsel kilitlenme denir. Milyarlarca yıl boyunca Dünya’nın kütleçekiminin Ay üzerinde oluşturduğu sürtünme etkisi, Ay’ın dönüşünü yavaşlatarak bu dengeye ulaşmasını sağlamıştır.

Ay’ın “Karanlık Yüzü” Gerçekten Karanlık mı?

Hayır. Ay’ın bizden görünmeyen yüzü de Güneş ışığı alır; yalnızca Dünya’dan görülmez. Bu nedenle bilim insanları “karanlık yüz” yerine “uzak yüz” ifadesini tercih eder. Ay’ın uzak yüzü ilk kez 1959’da bir Sovyet uzay aracı tarafından fotoğraflandı. 2019’da Çin’in Chang’e 4 aracı, Ay’ın uzak yüzüne iniş yapan ilk araç oldu.

Ay Her Yıl Uzaklaşıyor

Apollo astronotlarının Ay yüzeyine bıraktığı özel aynalara Dünya’dan lazer ışını gönderilerek Ay’ın uzaklığı milimetre hassasiyetle ölçülebiliyor. Bu ölçümler, Ay’ın Dünya’dan her yıl yaklaşık 3,8 santimetre uzaklaştığını gösteriyor. Bunun nedeni de gelgit etkileşimleridir. Aynı süreç, Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünü de çok yavaş biçimde yavaşlatıyor; yani günler çok uzun zaman dilimlerinde azıcık uzuyor.

Ay ve Gelgitler

Ay’ın kütleçekimi, Dünya’nın okyanuslarını kendine doğru çeker. Bu çekim, Dünya’nın Ay’a bakan tarafında ve tam karşı tarafında suyun kabarmasına yol açar. Dünya döndükçe kıyılar bu kabarık bölgelerden geçer ve günde genellikle iki kez med ve cezir yaşanır. Güneş’in de gelgitlere katkısı vardır. Güneş, Dünya ve Ay aynı hizaya geldiğinde, yani yeni ay ve dolunay dönemlerinde, gelgitler daha belirgin olur.

Ay’ın Evreleri

Ay kendi ışığını üretmez, Güneş’ten aldığı ışığı yansıtır. Ay Dünya’nın etrafında dolanırken Güneş’le aydınlanan yüzünün ne kadarını gördüğümüz değişir. Böylece yeni ay, hilal, ilk dördün, dolunay ve son dördün evreleri yaklaşık 29,5 günlük bir döngüyle tekrarlanır.

Ay’a Dönüş

1969-1972 arasında Apollo görevleriyle 12 astronot Ay yüzeyinde yürüdü. Yarım asırdan uzun bir aradan sonra Ay yeniden uzay ajanslarının gündeminde. ABD’nin Artemis programı insanları yeniden Ay’a göndermeyi hedeflerken, Çin, Hindistan ve Japonya da son yıllarda başarılı Ay görevleri gerçekleştirdi. Ay’ın güney kutbundaki gölgede kalan kraterlerde bulunduğu düşünülen buz, gelecekteki Ay üsleri için hayati bir kaynak olarak görülüyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Ay Dünya’dan ne kadar uzak?

Ay ile Dünya arasındaki ortalama uzaklık yaklaşık 384 bin kilometredir.

Ay neden hep aynı yüzünü gösterir?

Ay kendi ekseni etrafındaki dönüşünü Dünya etrafındaki dolanımıyla aynı sürede tamamladığı için hep aynı yüzü görünür.

Ay’ın uzak yüzü karanlık mı?

Hayır. Uzak yüz de Güneş ışığı alır; yalnızca Dünya’dan görülmez.