Aşılar Nasıl Çalışır? Bağışıklık Sistemine “Provası Yapılmış” Bir Savaş Öğretmenin Bilimi

İnsanlık tarihinin en büyük katillerinden biri olan çiçek hastalığı, yüzyıllar boyunca milyonlarca kişinin ölümüne yol açtı. Bugün ise bu hastalık yalnızca tarih kitaplarında yer alıyor. Bunu mümkün kılan, tıp tarihinin en etkili buluşlarından biri oldu: aşılar. Peki küçük bir iğne, vücudumuzu ciddi hastalıklara karşı nasıl koruyor?

Bağışıklık Sistemi Nasıl Öğrenir?

Vücudumuza bir mikrop girdiğinde bağışıklık sistemi onu yabancı olarak tanır ve savunmaya geçer. Bu süreçte mikroba özgü antikorlar ve savunma hücreleri üretilir. Enfeksiyon atlatıldıktan sonra bağışıklık sistemi bu mikrobu “hatırlayan” hafıza hücreleri oluşturur. Aynı mikrop tekrar geldiğinde, bağışıklık sistemi çok daha hızlı ve güçlü tepki verir.

Sorun şu ki, bu öğrenme süreci gerçek bir enfeksiyonla gerçekleştiğinde kişi ağır hastalanabilir, kalıcı hasar görebilir ya da hayatını kaybedebilir.

Aşı Ne Yapar?

Aşılar, bağışıklık sistemine gerçek hastalığı yaşatmadan mikrobu tanıtır. Aşının içinde hastalığa yol açmayacak şekilde hazırlanmış mikrop parçaları, zayıflatılmış ya da öldürülmüş mikroplar veya vücuda bu parçaları ürettiren talimatlar bulunur. Bağışıklık sistemi bunlara karşı tepki verir ve hafıza oluşturur. Böylece kişi gerçek mikropla karşılaştığında hastalığa yakalanmaz ya da hastalığı çok daha hafif geçirir.

Aşı Türleri

• Canlı zayıflatılmış aşılar: Hastalık yapma gücü azaltılmış canlı mikrop içerir. Kızamık-kızamıkçık-kabakulak aşısı buna örnektir.
• İnaktive (ölü) aşılar: Öldürülmüş mikrop içerir.
• Alt birim ve konjuge aşılar: Mikrobun yalnızca belirli bir parçasını, örneğin yüzeyindeki bir proteini içerir.
• Toksoid aşılar: Hastalığa yol açan bakteri zehrinin zararsız hâle getirilmiş biçimini içerir. Tetanoz ve difteri aşıları bu türdendir.
• mRNA aşıları: Hücrelere geçici olarak mikroba ait bir proteini üretme talimatı verir; bağışıklık sistemi bu proteini tanımayı öğrenir.
• Viral vektör aşılar: Zararsız bir virüsü taşıyıcı olarak kullanarak bu talimatı hücrelere ulaştırır.

Sürü Bağışıklığı

Bir toplumda yeterli sayıda kişi aşılandığında, mikrobun insandan insana yayılması zorlaşır. Böylece aşı olamayan yeni doğan bebekler, bağışıklığı zayıf hastalar ve bazı kronik hastalığı olanlar da dolaylı olarak korunur. Buna sürü (toplum) bağışıklığı denir. Kızamık gibi çok bulaşıcı hastalıklarda sürü bağışıklığı için toplumun çok yüksek bir oranının aşılı olması gerekir. Aşılama oranları düştüğünde, kontrol altına alınmış hastalıkların yeniden salgınlara yol açabildiği görülmektedir.

Aşıların Başarı Öyküsü

1796’da İngiliz hekim Edward Jenner, inek çiçeği geçiren sağıcıların çiçek hastalığına yakalanmadığını gözlemleyerek ilk aşı uygulamasını yaptı. Yaklaşık iki yüzyıl süren çabaların ardından Dünya Sağlık Örgütü, 1980’de çiçek hastalığının dünya üzerinden tamamen yok edildiğini ilan etti. Çocuk felci de aşı kampanyaları sayesinde dünyanın büyük bölümünden silindi.

Yan Etkiler ve Güvenlik

Aşılar, kullanıma girmeden önce uzun ve kapsamlı klinik araştırmalardan geçer; kullanıma girdikten sonra da güvenlikleri izlenmeye devam eder. En sık görülen yan etkiler, aşı yerinde ağrı, kızarıklık, hafif ateş ve halsizlik gibi geçici durumlardır. Ciddi yan etkiler ise oldukça nadirdir.

Aşıların otizme yol açtığı iddiası, ortaya atıldığı çalışmanın ciddi hatalar içerdiği anlaşılarak geri çekilmiştir. Milyonlarca çocuğu kapsayan sonraki araştırmalar böyle bir bağlantı bulunmadığını göstermiştir.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; kendinizin ve çocuğunuzun aşı takvimi için aile hekiminize danışınız.

Sıkça Sorulan Sorular

Aşı olduktan sonra hasta olur muyum?

Aşıların çoğu hastalık yapmaz. Hafif ateş ve halsizlik gibi geçici belirtiler, bağışıklık sisteminin çalıştığının işaretidir.

Sürü bağışıklığı nedir?

Toplumun yeterli bir bölümünün bağışık olmasıyla mikrobun yayılmasının engellenmesi ve aşılanamayan kişilerin de dolaylı olarak korunmasıdır.

Aşılar neden tekrar edilir?

Bazı aşılarda bağışıklığın güçlenmesi ve uzun süre devam etmesi için birden fazla doz gerekir. Grip aşısı ise virüs her yıl değiştiği için yıllık yapılır.

İlk aşıyı kim buldu?

İlk modern aşı uygulaması, 1796’da Edward Jenner tarafından çiçek hastalığına karşı yapılmıştır.

Görsel: United States Census / Wikimedia Commons (Public domain)