Türkiye’de deprem riski en az olan iller hangileri?

Deprem riski en az olan iller, özellikle büyük depremlerden sonra en çok aranan konuların başında geliyor. 6 Şubat 2023’ün ardından pek çok aile “Türkiye’nin en güvenli ili neresi” sorusuna yanıt aradı. Baştan söylemek gerekir: Türkiye’de deprem tehlikesinin hiç olmadığı bir il yok. Ancak diri faylara uzak olan ve tarihsel olarak büyük deprem üretmemiş bölgeler var. Bu bölgelerde tehlike, ülkenin geri kalanına göre belirgin biçimde düşük.

Deprem riski en az olan iller nasıl belirlenir?

Bir yerin deprem tehlikesi; diri faylara uzaklığına, o fayların üretebileceği depremin büyüklüğüne ve geçmişteki deprem etkinliğine göre hesaplanır. AFAD’ın 2019’da yürürlüğe giren Türkiye Deprem Tehlike Haritası, her nokta için beklenen yer sarsıntısının düzeyini gösterir. Haritada tehlikenin en düşük olduğu alanlar, büyük fay kuşaklarının uzağında kalan bölgelerdir.

Eski haritadaki “beşinci derece deprem bölgesi” gibi ifadeler bugün resmî olarak kullanılmıyor. Yeni haritada değerler il sınırlarına göre değil, nokta bazında tanımlanıyor. Bu nedenle aşağıdaki liste, haritalardaki genel dağılıma dayanan bir özet olarak okunmalıdır.

İç Anadolu’nun güneyi

Türkiye’de deprem tehlikesinin en düşük olduğu alanların başında, Konya Ovası ve çevresi gelir.

• Karaman: Diri faylara uzaklığı nedeniyle en düşük tehlikeli iller arasında ilk sıralarda anılır.
• Konya: İl merkezi ve ovanın büyük bölümü düşük tehlikelidir. Kuzeybatıdaki Akşehir-Ilgın çevresi ise diri faylar nedeniyle daha yüksek tehlike taşır.
• Aksaray, Niğde ve Nevşehir’in bazı bölümleri: Görece düşük tehlikelidir; ancak Tuz Gölü Fayı ve Ecemiş Fayı’na yakın kesimler ayrı değerlendirilmelidir.
• Ankara: İl merkezi orta-düşük tehlikeli alandadır. Kuzeydeki ilçeler Kuzey Anadolu Fayı’na yaklaştıkça tehlike artar.

Trakya’nın kuzeyi

• Kırklareli: Istranca Dağları ve çevresi, ülkenin en düşük tehlikeli alanlarındandır.
• Edirne: İlin kuzeyi ve merkezi görece düşük tehlikelidir. Güneyde, Saros Körfezi’ne doğru tehlike artar.

Bu iller, Marmara Denizi’nde beklenen büyük depremi hissedebilir; ancak faya uzaklık nedeniyle sarsıntının düzeyi kıyı ilçelerine göre düşük olur.

Doğu Karadeniz kıyıları

• Rize, Trabzon, Giresun ve Artvin’in kıyı kesimleri: Kuzey Anadolu Fayı bu illerin güneyinden, dağların ardından geçer. Kıyı şeridinde deprem tehlikesi görece düşüktür.
• Sinop: Karadeniz’e uzanan konumuyla düşük tehlikeli iller arasında sayılır.

Bu bölgede asıl doğal afet riski deprem değil, heyelan ve seldir.

Akdeniz kıyısında Mersin’in bir bölümü

Mersin’in Silifke, Mut ve Anamur çevresi, haritalarda görece düşük tehlikeli görünür. İlin doğusu ise Adana havzasındaki faylara ve Ecemiş Fayı’na yaklaştıkça daha yüksek tehlike taşır.

Güneydoğu’da Şanlıurfa ve Mardin’in güneyi

Suriye sınırına yakın ovalık kesimler, büyük fay kuşaklarından uzaktır ve kendi başına büyük deprem üretme potansiyeli düşüktür. Ancak 6 Şubat 2023 depremlerinde Şanlıurfa’da da binalar yıkıldı ve can kayıpları oldu. Bu örnek, uzak faylardaki büyük depremlerin de dayanıksız yapıları yıkabildiğini gösteriyor.

“Düşük tehlike” neden “güvenli” demek değil?

• Uzak depremler de etkiler. 7’nin üzerindeki depremler yüzlerce kilometre uzakta hissedilir ve zayıf yapılara zarar verebilir.
• Bilinmeyen faylar olabilir. Haritalar, bugünkü bilgiye dayanır. Daha önce bilinmeyen ya da diri olduğu düşünülmeyen faylarda da depremler olmuştur.
• Zemin belirleyicidir. Düşük tehlikeli bir ilde bile gevşek alüvyon zemin sarsıntıyı büyütür.
• Yapı kalitesi her şeyin önündedir. Düşük tehlikeli bölgelerde yapılar çoğu zaman daha az özenle inşa edilir; bu da orta büyüklükte bir depremde bile ağır hasara yol açabilir.
• Başka afetler de var. Sel, heyelan, obruk ve kuraklık gibi riskler de yer seçiminde dikkate alınmalıdır. Konya Ovası’ndaki obruklar bunun örneğidir.

Taşınmayı düşünenler nelere dikkat etmeli?

Büyük depremlerden sonra düşük tehlikeli illere göç gündeme geliyor. Karar verirken yalnızca ilin adına bakmak yeterli değildir.

• Taşınılacak ilçe ve mahallenin tehlike değerini AFAD’ın harita uygulamasından sorgulayın.
• Binanın yapım yılını, ruhsatını ve zemin etüdünü öğrenin.
• İş, sağlık ve eğitim olanaklarını birlikte değerlendirin.
• Düşük tehlikeli bir ildeki eski ve denetimsiz bir binanın, yüksek tehlikeli bir ildeki yeni ve yönetmeliğe uygun binadan daha riskli olabileceğini unutmayın.

Asıl güvence: Sağlam bina

Deprem güvenliği, haritadaki renkten çok içinde yaşanan yapının niteliğiyle ilgilidir. Nerede yaşarsanız yaşayın, binanızın durumunu bilmek ve temel hazırlıkları yapmak gerekir. Binayı değerlendirirken bakılacak noktaları depreme dayanıklı bina yazımızda anlattık. Tehlikenin en yüksek olduğu bölgeleri deprem riski en yüksek iller, fayların nereden geçtiğini Türkiye fay hatları yazılarımızda bulabilirsiniz.