Tsunami nedir, nasıl oluşur? Türkiye’de tsunami olur mu?

Tsunami nedir sorusunun yanıtı, 2004 Hint Okyanusu ve 2011 Japonya felaketlerinin görüntüleriyle belleklere kazındı. Tsunami, deniz tabanındaki ani bir hareketin suyu yerinden oynatmasıyla oluşan ve kıyılara ulaştığında büyük yıkıma yol açabilen dalga dizisidir. Sözcük Japoncadan gelir ve “liman dalgası” anlamını taşır. Rüzgârın oluşturduğu sıradan dalgalardan tümüyle farklıdır; hızı, dalga boyu ve taşıdığı enerji kıyaslanamayacak kadar büyüktür.

Tsunami nedir, nasıl oluşur?

Tsunaminin oluşması için büyük bir su kütlesinin aniden yer değiştirmesi gerekir. Başlıca nedenleri şunlardır:

• Deniz altı depremleri: En sık nedendir. Deniz tabanındaki fay kırılırken taban aniden yükselir ya da çöker; üzerindeki su sütunu da onunla birlikte hareket eder. Özellikle bir levhanın diğerinin altına daldığı kuşaklardaki büyük ve sığ depremler tsunami üretir.
• Deniz altı heyelanları: Depremle ya da kendiliğinden kayan büyük çökel kütleleri suyu iter.
• Volkanik patlamalar: Yanardağın patlaması ya da çökmesi dalga oluşturabilir.
• Kıyı heyelanları ve kaya düşmeleri.
• Göktaşı çarpması: Çok ender bir olasılıktır.

Her deniz depremi tsunami oluşturmaz. Deniz tabanında düşey yönde belirgin bir hareket olmalıdır. Fayın iki yanının yatay kaydığı yanal atımlı depremlerde tsunami riski daha düşüktür; ancak depremin tetiklediği deniz altı heyelanları bu depremlerde de dalga yaratabilir.

Tsunami dalgası ne kadar hızlı ve yüksek?

Açık okyanusta tsunami, bir yolcu uçağının hızına yakın, saatte 700–800 kilometre hızla ilerler. Bu sırada dalganın yüksekliği çoğu zaman bir metreyi bulmaz; açık denizdeki gemiler onu fark etmeyebilir. Dalga boyu ise yüzlerce kilometredir.

Dalga sığ sulara ulaştığında yavaşlar; arkadan gelen su yığılır ve yükseklik hızla artar. Kıyıda birkaç metreden onlarca metreye ulaşabilir. Tsunami çoğu zaman kıvrılıp kırılan bir dalga gibi değil, hızla yükselen ve karaya doğru ilerleyen bir su duvarı ya da güçlü bir sel gibi gelir. Tek bir dalga değildir; dakikalar ya da saatler arayla gelen bir dizi dalgadan oluşur ve ilk dalga her zaman en büyüğü değildir.

Tsunaminin doğal uyarı işaretleri

• Kıyıda hissedilen güçlü ya da uzun süren deprem: Ayakta durmayı zorlaştıran ya da 20 saniyeden uzun süren sarsıntı.
• Denizin aniden çekilmesi: Suyun olağandışı biçimde geri gitmesi ve deniz tabanının ortaya çıkması. Bu, dalganın birkaç dakika içinde geleceğinin işaretidir.
• Denizden gelen gürleme sesi: Tren ya da uçak sesine benzer bir uğultu.
• Suyun olağandışı yükselmesi.

Bu işaretlerden birini fark eden kişi resmî uyarıyı beklememeli, hemen kıyıdan uzaklaşmalıdır. 2004’te denizin çekilmesini izlemek için kıyıya inen pek çok kişi hayatını kaybetmişti.

Tarihteki büyük tsunamiler

• 2004 Hint Okyanusu: Sumatra açıklarındaki 9,1 büyüklüğündeki depremin ardından oluşan tsunami 14 ülkede yaklaşık 230 bin kişinin ölümüne yol açtı.
• 2011 Japonya: Tohoku depreminin tsunamisi yer yer 40 metreye yaklaşan yüksekliklere ulaştı; 18 binden fazla kişi öldü ya da kayboldu, Fukuşima nükleer kazası yaşandı.
• 1960 Şili: 9,5 büyüklüğündeki depremin dalgaları Pasifik’i aşarak Hawaii ve Japonya’da da can aldı.
• 1755 Lizbon: Deprem, tsunami ve yangın kenti yıktı.
• 1883 Krakatau: Yanardağ patlamasının tsunamisi Endonezya kıyılarında on binlerce can aldı.
• 2018 Palu ve Sunda Boğazı (Endonezya): Heyelan ve yanardağ kaynaklı tsunamiler, uyarı sistemlerinin sınırlarını gösterdi.

Bu depremlerin ayrıntılarını dünyadaki en büyük depremler yazımızda bulabilirsiniz.

Türkiye’de tsunami olur mu?

Evet. Türkiye kıyıları tarih boyunca tsunamilerden etkilenmiştir. Araştırmacılar son üç bin yılda Türkiye ve çevresindeki kıyılarda yüzün üzerinde tsunami olayı belirlemiştir.

• Ege ve Akdeniz: Afrika levhasının Ege’nin altına daldığı Helen Yayı ve Kıbrıs Yayı, büyük deprem ve tsunami üretme potansiyeli taşır. 365 yılındaki Girit depreminin tsunamisi Doğu Akdeniz kıyılarını yıkmıştır. 1956 Amorgos depreminin ardından Ege’de metrelerce yükseklikte dalgalar görülmüştür.
• 30 Ekim 2020 İzmir depremi: Sisam Adası açıklarındaki depremin ardından Seferihisar’ın Sığacık ve Akarca kıyılarını su bastı; tekneler sürüklendi, bir kişi hayatını kaybetti.
• 21 Temmuz 2017 Bodrum-Kos depremi: Bodrum kıyılarında küçük çaplı bir tsunami gözlendi.
• Marmara: 1509, 1766 ve 1894 depremlerinin ardından kıyılarda dalgalar bildirilmiştir. 1999 depreminde İzmit Körfezi’nde, özellikle Değirmendere’de dalgalar ve kıyı çökmesi yaşanmıştır.
• Karadeniz: Daha seyrek olmakla birlikte tarihsel kayıtlar vardır.

Marmara kapalı ve görece küçük bir deniz olduğu için okyanuslardaki ölçekte dalgalar beklenmez; ancak alçak kıyılarda birkaç metrelik dalgaların ve su baskınlarının olabileceği belirtilir. Dalgaların kıyıya ulaşma süresi dakikalarla ölçüldüğü için uyarı süresi çok kısadır.

Tsunami uyarı sistemleri

Pasifik’te onlarca yıldır çalışan uyarı sistemleri, deprem kayıtlarını ve açık denizdeki basınç ölçerleri kullanarak dalgaların varış zamanını hesaplar. 2004 felaketinden sonra Hint Okyanusu’nda, ardından Akdeniz ve bağlantılı denizlerde de sistemler kuruldu. Türkiye’de Kandilli Rasathanesi bünyesindeki Bölgesel Deprem-Tsunami İzleme ve Değerlendirme Merkezi, Doğu Akdeniz, Ege, Marmara ve Karadeniz için tsunami uyarısı üretir.

Tsunami anında ne yapılmalı?

• Kıyıda güçlü bir deprem hissettiyseniz, sarsıntı biter bitmez kıyıdan uzaklaşın. Uyarı beklemeyin.
• Yüksek bir yere ya da iç kesimlere doğru gidin. Mümkünse yürüyerek gidin; yollar tıkanabilir.
• Uzaklaşmaya vakit yoksa sağlam, betonarme bir binanın üst katlarına çıkın.
• Denizin çekilmesini izlemek ya da fotoğraf çekmek için kıyıya inmeyin.
• Dere ve nehir ağızlarından uzak durun; dalgalar akarsu yataklarından içeriye doğru ilerler.
• İlk dalgadan sonra geri dönmeyin. Sonraki dalgalar daha büyük olabilir; tehlike saatlerce sürebilir.
• Teknedeyseniz ve vakit varsa açık denize, derin suya doğru gidin; limanda kalmayın.
• Yetkililer tehlikenin geçtiğini açıklayana dek kıyıya dönmeyin.

Deprem sırasında yapılması gerekenleri deprem anında ne yapılmalı yazımızda anlattık.