Tiroid nedir? Tiroid bezi hastalıkları ve belirtileri

Tiroid nedir sorusu, boyunda şişlik fark edenlerin ya da tahlilinde TSH değeri yüksek ya da düşük çıkanların ilk merak ettiği şey. Tiroid, boynun ön tarafında, gırtlağın hemen altında yer alan kelebek biçiminde küçük bir bezdir. Ağırlığı yalnızca 15–20 gram kadardır; ama ürettiği hormonlar kalp atışından vücut ısısına, sindirimden ruh hâline kadar neredeyse bütün sistemleri etkiler. Tiroid hastalıkları toplumda yaygındır ve kadınlarda erkeklere göre çok daha sık görülür.

Tiroid nedir, ne işe yarar?

Tiroid bezi, T4 ve T3 adı verilen iki hormon üretir. Bu hormonlar vücudun enerji kullanım hızını, yani metabolizmayı ayarlar. Hormon üretimi için iyot gereklidir; iyot besinlerle alınır.

Tiroidin ne kadar hormon üreteceğini, beynin tabanındaki hipofiz bezinin salgıladığı TSH belirler. Kanda tiroid hormonu azalınca TSH yükselir ve tiroidi daha çok çalışmaya zorlar; hormon artınca TSH düşer. Bu yüzden tiroid işlevini değerlendirmede ilk bakılan tahlil TSH’dir.

Tiroid hastalıkları nelerdir?

Tiroid hastalıkları iki başlıkta düşünülebilir: bezin çalışmasıyla ilgili bozukluklar ve bezin yapısıyla ilgili bozukluklar. İkisi bir arada da bulunabilir.

Hipotiroidi: Tiroidin az çalışması

Tiroid bezi yeterince hormon üretemez; metabolizma yavaşlar. Hâlsizlik, kilo alma, üşüme, kabızlık, cilt kuruluğu, saç dökülmesi ve unutkanlık görülür. En sık nedeni, bağışıklık sisteminin tiroid bezine saldırdığı Haşimato hastalığıdır. Tiroid ameliyatı, radyoaktif iyot tedavisi ve bazı ilaçlar da hipotiroidiye yol açabilir.

Hipertiroidi: Tiroidin fazla çalışması

Tiroid gereğinden fazla hormon üretir; metabolizma hızlanır. Belirtileri hipotiroidinin tersidir:

• Çarpıntı ve kalp atışlarında hızlanma
• İştah iyi olduğu hâlde kilo kaybı
• Sıcağa tahammülsüzlük ve aşırı terleme
• Ellerde titreme
• Sinirlilik, huzursuzluk, uykusuzluk
• Sık dışkılama ya da ishal
• Kas güçsüzlüğü
• Adet düzensizliği

En sık nedeni Graves hastalığıdır; bu hastalıkta gözlerde öne doğru fırlama da görülebilir. Fazla çalışan nodüller ve tiroid bezinin iltihabı diğer nedenlerdir.

Guatr

Tiroid bezinin herhangi bir nedenle büyümesine guatr denir. Bez büyümüş olsa bile hormon düzeyleri normal, düşük ya da yüksek olabilir. Dünyada guatrın en önemli nedeni iyot eksikliğidir. Türkiye’de sofra tuzlarının iyotla zenginleştirilmesi zorunlu hâle getirildikten sonra iyot eksikliğine bağlı guatr belirgin biçimde azalmıştır. Büyük guatrlar yutma ve nefes almada zorluk, boyunda dolgunluk hissi yapabilir.

Tiroid nodülü

Tiroid bezi içinde oluşan yumrulara nodül denir. Çok yaygındır; ultrason yapıldığında yetişkinlerin önemli bir bölümünde nodül saptanır ve çoğu kişi bundan habersizdir. Nodüllerin büyük çoğunluğu iyi huyludur. Küçük bir bölümü kanser açısından risk taşıdığı için ultrason özelliklerine ve boyutuna göre ince iğne biyopsisi yapılır.

Tiroid iltihabı (tiroidit)

Tiroid bezinin iltihaplanmasıdır. Viral bir enfeksiyonun ardından gelişen türünde boyunda ağrı ve ateş olur. Doğumdan sonraki aylarda görülen doğum sonrası tiroidit ise ağrısızdır; önce geçici bir fazla çalışma, ardından az çalışma dönemiyle seyredebilir.

Tiroid kanseri

Tiroid kanserlerinin çoğu yavaş ilerler ve erken tanıyla tedavi şansı yüksektir. Genellikle ağrısız bir nodül olarak ortaya çıkar. Hızla büyüyen sert bir kitle, ses kısıklığı, yutma güçlüğü ve boyunda büyümüş lenf bezleri varsa geciktirmeden hekime başvurulmalıdır.

Tiroid hastalıkları nasıl teşhis edilir?

• Kan tahlilleri: TSH, serbest T4 ve gerektiğinde serbest T3. Otoimmün hastalık şüphesinde tiroid antikorları (anti-TPO gibi).
• Tiroid ultrasonu: Bezin boyutunu, yapısını ve nodülleri gösterir; ağrısız ve ışınsız bir yöntemdir.
• İnce iğne biyopsisi: Şüpheli nodüllerden hücre örneği alınır.
• Sintigrafi: Bezin ve nodüllerin çalışma düzeyini gösterir.

Tedavi nasıl yapılır?

Hipotiroidide eksik hormon, her gün alınan tiroid hormonu tabletiyle yerine konur. Hipertiroidide hormon üretimini baskılayan ilaçlar, radyoaktif iyot tedavisi ya da ameliyat seçenekleri vardır. Nodüllerin çoğu yalnızca izlenir; kanser şüphesi taşıyan ya da bası yapan nodüllerde ameliyat gerekir. Hangi tedavinin uygun olduğuna endokrinoloji uzmanı karar verir.

İyot ve beslenme

Tiroid hormonu yapımı için iyot şarttır; iyotlu tuz, deniz ürünleri, süt ve yumurta başlıca kaynaklardır. Ancak fazla iyot da tiroid işlevini bozabilir. İnternette “tiroide iyi gelir” diye satılan iyot damlaları ve deniz yosunu takviyeleri hekime danışılmadan kullanılmamalıdır. Tiroid hastalığı olanların tuz seçimini hekimine sorması en doğrusudur.

Hamilelikte tiroid

Gebelikte tiroid hormonu ihtiyacı artar. Bebeğin beyin gelişimi, özellikle ilk aylarda annenin tiroid hormonlarına bağlıdır. Tiroid hastalığı olan ve gebelik planlayan kadınların önceden hekimine danışması, hamile kalanların ise ilacını bırakmadan hemen kontrole gitmesi gerekir.

Hekime ne zaman başvurmalı?

Boyunda şişlik ya da ele gelen yumru, açıklanamayan kilo değişiklikleri, çarpıntı, aşırı yorgunluk, üşüme ya da terleme, saç dökülmesi ve adet düzensizliği varsa hekime görünmek gerekir. Yorgunluğun bir başka sık nedeni için kansızlık belirtileri yazımıza da bakabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikâyetleriniz için bir hekime başvurun. Acil durumlarda 112’yi arayın.