17 Ağustos 1999 depremi: Gölcük’te o gece ne oldu?

17 Ağustos depremi, Türkiye’nin yakın tarihindeki en büyük kırılma noktalarından biridir. 17 Ağustos 1999 gecesi Kocaeli’nin Gölcük ilçesi merkezli deprem, ülkenin en kalabalık ve en sanayileşmiş bölgesini vurdu. Resmî rakamlara göre 17 binden fazla insan yaşamını yitirdi. Deprem, yalnızca binaları değil; yapı denetimi, afet yönetimi ve kentleşme anlayışını da sarstı. “Deprem öldürmez, bina öldürür” sözü o günlerden bugüne dilden düşmedi.

17 Ağustos depremi saat kaçta oldu, kaç büyüklüğündeydi?

Deprem 17 Ağustos 1999 Salı günü saat 03.02’de meydana geldi. Merkez üssü Kocaeli’nin Gölcük ilçesiydi. Kandilli Rasathanesi büyüklüğü 7,4 olarak açıkladı; uluslararası kaynaklarda 7,6 olarak da verilir. Sarsıntı yaklaşık 45 saniye sürdü. İnsanların uykuda yakalanması can kaybını artırdı.

Hangi iller etkilendi?

En ağır yıkım Kocaeli (Gölcük, İzmit, Değirmendere), Sakarya (Adapazarı) ve Yalova’da yaşandı. Bolu, Bursa, Eskişehir ve İstanbul da etkilendi. Merkez üssüne yaklaşık yüz kilometre uzaktaki İstanbul’un Avcılar ilçesinde, zemin koşulları ve yapı kalitesi nedeniyle çok sayıda bina yıkıldı ve yaklaşık bin kişi öldü. Deprem, Ankara’dan İzmir’e kadar geniş bir alanda hissedildi.

Can kaybı ve hasar

• Resmî rakamlara göre 17.480 kişi yaşamını yitirdi; Meclis araştırma komisyonu raporunda bu sayı 18.373 olarak yer aldı.
• On binlerce kişi yaralandı.
• Yüz binlerce konut ve iş yeri yıkıldı ya da hasar gördü.
• Yüz binlerce kişi evsiz kaldı; aylarca çadır kentlerde ve prefabrik konutlarda yaşadı.

Deprem hangi fayda oldu?

17 Ağustos depremi, Kuzey Anadolu Fayı’nın kuzey kolu üzerinde meydana geldi. Kırılma Gölcük yakınında başladı; batıda İzmit Körfezi’nin içine, doğuda Sapanca, Akyazı ve Düzce’nin Gölyaka ilçesine doğru ilerledi. Yüz kilometreyi aşan bir fay bölümü kırıldı; yüzeyde yer yer dört-beş metreye varan yatay ötelenmeler ölçüldü.

Bu deprem, 1939 Erzincan depremiyle başlayıp batıya doğru ilerleyen deprem dizisinin bir halkasıydı. Ayrıntıları Kuzey Anadolu Fay Hattı yazımızda anlattık.

O gece neler yaşandı?

• Gölcük: Donanma Komutanlığı tesisleri ağır hasar gördü; çok sayıda asker hayatını kaybetti.
• Değirmendere: Kıyıdaki park ve yapılar, zeminin kaymasıyla denize gömüldü.
• İzmit Körfezi: Kıyılarda tsunami dalgaları görüldü.
• Tüpraş Rafinerisi: Tanklarda çıkan yangın günlerce söndürülemedi.
• Adapazarı: Zemin sıvılaşması nedeniyle binalar yan yattı ya da zemine gömüldü.
• İletişim ve ulaşım: Telefon hatları kilitlendi; otoyolda ve köprülerde hasar oluştu. Yardımın bölgeye ulaşması gecikti.

Yıkımın nedenleri

• Fay hattının üzerine ve çok yakınına kurulmuş yoğun yerleşimler
• Dere yatakları, dolgu alanlar ve gevşek alüvyon zeminlerde yapılaşma
• Deniz kumu kullanılmış, düşük dayanımlı beton
• Yetersiz ve yanlış yerleştirilmiş demir donatı
• Mühendislik hizmeti almamış, denetlenmemiş yapılar
• Zemin katlarda dükkân açmak için kaldırılan duvar ve kolonlar

12 Kasım 1999 Düzce depremi

İlk depremden yaklaşık üç ay sonra, 12 Kasım 1999 akşamı saat 18.57’de Düzce merkezli 7,2 büyüklüğünde ikinci bir deprem meydana geldi. Yaklaşık 900 kişi öldü; 17 Ağustos’ta hasar gören birçok bina bu depremde yıkıldı. Bolu Dağı geçişindeki viyadük ve tünel inşaatı da zarar gördü.

17 Ağustos’tan sonra neler değişti?

• Zorunlu deprem sigortası: 2000 yılında Doğal Afet Sigortaları Kurumu (DASK) kuruldu.
• Yapı denetimi: Yapıların bağımsız kuruluşlarca denetlenmesini öngören yapı denetim sistemi yürürlüğe girdi.
• Deprem yönetmeliği: 2007’de ve 2018’de yenilendi.
• Afet yönetimi: Dağınık yapıdaki kurumlar 2009’da AFAD çatısı altında birleştirildi.
• Arama kurtarma: Sivil arama kurtarma ekipleri ve gönüllülük yaygınlaştı.
• Hazır beton: Elle karılan beton yerine denetimli hazır beton kullanımı yaygınlaştı.
• Okullarda eğitim: Deprem tatbikatları ve afet bilinci eğitimleri başladı.

Dersler yeterince alındı mı?

1999’dan sonra yapılan binaların genel olarak daha dayanıklı olduğu, sonraki depremlerde görüldü. Ancak 2023’teki Kahramanmaraş depremleri, eski yapı stokunun yenilenmediğini ve kurallara her yerde uyulmadığını ortaya koydu. İki felaketi karşılaştırmak için 6 Şubat depremi yazımıza bakabilirsiniz.

Marmara için uyarı sürüyor

1999 depremi, fayın İzmit Körfezi’nin batısında, Marmara Denizi içinde kalan bölümünü kırmadı. Yer bilimciler bu bölümün hâlâ büyük bir deprem üretme potansiyeli taşıdığını belirtiyor. Her yıl 17 Ağustos’ta saat 03.02’de Gölcük’te ve bölgedeki kentlerde düzenlenen anmalar, yalnızca yitirilenleri hatırlamak için değil, hazırlığın sürmesi gerektiğini hatırlatmak için de yapılıyor.