Çatalhöyük: Sokağı Olmayan, Evlere Çatıdan Girilen 9.000 Yıllık Şehirde Eşitlikçi Bir Hayat

Bir şehir düşünün: Sokakları yok, evler birbirine yapışık; insanlar evlerine kapıdan değil, çatıdaki bir açıklıktan merdivenle iniyor. Ölüler evlerin tabanının altına gömülüyor, duvarlar boğa başları ve renkli resimlerle süslü. Bu tuhaf ve büyüleyici yerleşim, Konya Ovası’ndaki Çatalhöyük’tür. Yaklaşık 9.000 yıl önce binlerce insanın birlikte yaşadığı Çatalhöyük, insanlığın yerleşik hayata geçiş serüveninin en önemli tanıklarından biridir.

Çatalhöyük Nerede, Kaç Yıllık?

Çatalhöyük, Konya’nın Çumra ilçesi yakınlarında yer alır. Yerleşim, milattan önce yaklaşık 7400 ile 6000 yılları arasında, yani Neolitik Dönem’de, kesintisiz olarak kullanılmıştır. Üst üste inşa edilen evlerin kalıntıları zamanla 20 metreyi aşan bir höyük oluşturmuştur.

Nasıl Keşfedildi?

Çatalhöyük, 1958’de İngiliz arkeolog James Mellaart tarafından keşfedildi ve 1960’lardaki kazılarla dünyaca tanındı. 1990’larda arkeolog Ian Hodder başkanlığında başlayan uluslararası kazı projesi, yaklaşık 25 yıl boyunca farklı disiplinlerden yüzlerce bilim insanının katılımıyla sürdü. Çatalhöyük, 2012 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine alındı.

Sokağı Olmayan Şehir

Çatalhöyük’ün evleri kerpiçten yapılmış, dikdörtgen planlı ve birbirine bitişikti. Evlerin arasında sokak bulunmuyordu; insanlar damların üzerinde yürüyor, evlerine çatıdaki bir açıklıktan ahşap merdivenlerle iniyordu. Bu açıklık aynı zamanda ocak dumanının çıkışını sağlıyordu.

Evlerin içi genellikle tek bir ana oda ve küçük depo odalarından oluşuyordu. Odalarda oturmak ve uyumak için kullanılan sekiler, ocaklar ve fırınlar bulunuyordu. Duvarlar düzenli olarak beyaz sıvayla yenileniyordu.

Ölüler Evin Altında

Çatalhöyük’te ölüler, evlerin sekilerinin ve tabanlarının altına gömülüyordu. Yani insanlar atalarının üzerinde yaşıyordu. Araştırmacılar, bu uygulamanın aile ve ata bağlarının toplum hayatında ne kadar önemli olduğunu gösterdiğini düşünüyor. Bazı evlerde çok sayıda gömü bulunması, bu evlerin özel anlamlar taşıdığına işaret ediyor.

Duvar Resimleri ve Boğa Başları

Evlerin bazılarının duvarları, av sahneleri, geometrik desenler ve hayvan figürleriyle süslenmişti. Duvarlara yerleştirilmiş yaban öküzü boynuzları ve kabartmalar, Çatalhöyük’ün en dikkat çekici unsurlarındandır. Bir duvar resminin, arka planda iki tepeli bir yanardağ ile yerleşimin evlerini gösterdiği öne sürülmüş ve bilinen en eski haritalardan biri olabileceği tartışılmıştır.

Ana Tanrıça mı?

Çatalhöyük’ün en ünlü buluntularından biri, iki yanında kedigillere ait figürlerle tahtta oturan iri bir kadın heykelciğidir. Bu eser uzun süre “Ana Tanrıça” olarak yorumlandı ve bugün Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergileniyor. Son yıllarda yapılan araştırmalar ise bu figürlerin bir tanrıçadan çok, toplumda saygı gören yaşlı kadınları temsil ediyor olabileceğini öne sürüyor.

Eşitlikçi Bir Toplum mu?

Çatalhöyük’ü özellikle ilgi çekici kılan, toplumsal yapısına dair bulgulardır. Evlerin büyüklükleri ve içlerindeki eşyalar birbirine oldukça benzer; belirgin biçimde zengin ya da saray benzeri yapılar görülmez. İskeletler üzerinde yapılan incelemeler, kadınlar ve erkeklerin benzer beslenme alışkanlıklarına ve benzer gündelik işlere sahip olduğunu düşündürüyor. Bu nedenle pek çok araştırmacı, Çatalhöyük’ü görece eşitlikçi bir toplum örneği olarak değerlendiriyor.

Ziyaret Bilgisi

Çatalhöyük ören yerinde, kazılan alanları koruyan çatılar altında evlerin kalıntılarını görmek mümkündür. Alanda ayrıca bir ziyaretçi merkezi ve bir Neolitik ev canlandırması bulunur. En önemli buluntular ise Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi ile Konya Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Çatalhöyük kaç yıllık?

Çatalhöyük, milattan önce yaklaşık 7400-6000 yılları arasında kullanılmıştır; yani yaklaşık 9.000 yıllık bir geçmişe sahiptir.

Çatalhöyük’te evlere nasıl girilirdi?

Evlerin kapısı yoktu; insanlar çatıdaki bir açıklıktan ahşap merdivenle evlerine inerdi.

Ana Tanrıça heykelciği nerede?

Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergilenmektedir.

Çatalhöyük UNESCO listesinde mi?

Evet. Çatalhöyük 2012 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine alınmıştır.

Görsel: Dr._Colleen_Morgan from York, UK / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)