Göbeklitepe: Tarımdan Önce Tapınak Yapan Avcılar Tarihi Nasıl Baştan Yazdırdı?
Uzun süre arkeoloji kitaplarında şu sıralama yazdı: İnsanlar önce tarımı keşfetti, köylere yerleşti, nüfus arttı, sonra da tapınaklar ve anıtsal yapılar inşa etmeye başladı. Şanlıurfa’nın yakınlarındaki bir tepede yapılan kazılar bu sıralamayı tersine çevirdi. Göbeklitepe, tarım henüz başlamadan, avcı-toplayıcı topluluklar tarafından inşa edilmiş devasa taş yapılarla insanlık tarihinin “sıfır noktası” olarak anılıyor.
Göbeklitepe Nerede, Kaç Yıllık?
Göbeklitepe, Şanlıurfa şehir merkezinin yaklaşık 15-20 kilometre kuzeydoğusunda, Germuş Dağları üzerindeki bir tepededir. Yapıların en eski evreleri, günümüzden yaklaşık 11.500-12.000 yıl öncesine, yani Çanak Çömleksiz Neolitik Döneme tarihlenir. Bu da Göbeklitepe’yi İngiltere’deki Stonehenge’den yaklaşık 6.000-7.000 yıl, Mısır piramitlerinden ise yaklaşık 7.000 yıl daha eski yapar.
Nasıl Keşfedildi?
Alan 1960’larda yapılan bir yüzey araştırmasında tespit edilmiş, ancak yüzeydeki kırık taşlar nedeniyle bir Orta Çağ mezarlığı sanılmıştı. 1990’ların ortasında Alman arkeolog Klaus Schmidt, alanı yeniden inceleyerek buradaki büyük taşların Neolitik Döneme ait anıtsal yapıların parçaları olduğunu fark etti. Şanlıurfa Müzesi ve Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün ortak çalışmalarıyla başlayan kazılar, dünyanın dikkatini bu tepeye çevirdi.
T Biçimli Dikilitaşlar
Göbeklitepe’nin en etkileyici unsurları, dairesel ya da oval yapıların içine yerleştirilmiş T biçimli dikilitaşlardır. Bazıları 5 metreyi aşan yüksekliğe ve tonlarca ağırlığa ulaşan bu taşlar, yakındaki kireçtaşı yataklarından çıkarılıp taşınmıştır. Metal aletlerin ve tekerleğin henüz bilinmediği bir dönemde bu işin nasıl yapıldığı hâlâ araştırılıyor.
Uzmanların çoğu, T biçimli taşların insan figürlerini temsil ettiğini düşünüyor. Bazı taşların yanlarında kollar ve eller, önlerinde ise kemer ve peştamal benzeri giysiler kabartma olarak işlenmiştir.
Taşlardaki Hayvanlar
Dikilitaşların üzerinde tilki, yaban domuzu, yılan, akbaba, aslan, yaban öküzü ve akrep gibi çok sayıda hayvan kabartması bulunur. Bu hayvanların çoğunun yırtıcı ya da tehlikeli türler olması dikkat çekicidir. Araştırmacılar bu tasvirlerin, o dönem insanlarının inanç dünyası, mitleri ve ölümle ilgili düşünceleriyle bağlantılı olabileceğini öne sürüyor.
Kimler, Neden Yaptı?
Göbeklitepe’yi inşa edenler, henüz tarım yapmayan, avcılık ve toplayıcılıkla geçinen topluluklardı. Bu kadar büyük yapıları inşa etmek için çok sayıda insanın bir araya gelmesi, iş bölümü yapması ve uzun süre birlikte çalışması gerekiyordu. Başlangıçta alanın yalnızca bir “tapınak” ya da tören merkezi olduğu düşünülse de son yıllardaki bulgular, burada insanların yaşadığına dair izleri de ortaya koydu. Bu nedenle bilim insanları, Göbeklitepe’nin işlevi konusundaki tartışmayı sürdürüyor.
Bazı araştırmacılara göre bu kadar büyük toplulukları beslemek için yabani tahılların yoğun biçimde toplanması gerekmişti. Bu durum, yakın çevrede tarımın doğmasına zemin hazırlamış olabilir. Nitekim bilinen en eski evcil buğday türlerinden birinin genetik kökeni de Göbeklitepe’ye çok yakın Karacadağ çevresine dayanıyor.
Taş Tepeler: Göbeklitepe Yalnız Değil
Son yıllarda Şanlıurfa çevresinde benzer dönemlere ait çok sayıda yerleşim tespit edildi. Karahantepe başta olmak üzere bu alanlar, “Taş Tepeler” adı verilen kapsamlı bir kazı projesiyle araştırılıyor. Bu keşifler, Göbeklitepe’nin tek başına bir istisna değil, bölgede yaygın bir kültürün parçası olduğunu gösteriyor.
UNESCO ve Ziyaret Bilgisi
Göbeklitepe, 2018 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine alındı. Alanda ziyaretçiler için koruma çatısı, yürüyüş yolları ve bir ziyaretçi merkezi bulunuyor. Göbeklitepe’den çıkan buluntuların önemli bir kısmı ise Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi’nde sergileniyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Göbeklitepe kaç yıllık?
En eski yapıları günümüzden yaklaşık 11.500-12.000 yıl öncesine tarihlenir.
Göbeklitepe’yi kim keşfetti?
Alanın önemi 1990’larda Alman arkeolog Klaus Schmidt’in çalışmalarıyla ortaya kondu.
Göbeklitepe neden önemli?
Tarımdan önce avcı-toplayıcıların anıtsal yapılar inşa ettiğini göstererek uygarlığın başlangıcına dair bilinenleri değiştirmiştir.
Göbeklitepe nerede?
Şanlıurfa’nın yaklaşık 15-20 kilometre kuzeydoğusundadır.
Görsel: Teomancimit / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
