GÜNDEM

Depreme dayanıklı bina nasıl anlaşılır? 12 kontrol noktası

Depreme dayanıklı bina nasıl anlaşılır sorusu, her büyük sarsıntının ardından milyonlarca kişinin sorduğu sorudur. Bir binanın depreme dayanıklı olup olmadığına kesin olarak ancak mühendislik incelemesiyle karar verilebilir. Yine de ev sahibi ya da kiracı olarak dışarıdan ve içeriden bakıldığında fark edilebilecek önemli ipuçları vardır. Bu ipuçları tanı koydurmaz; ama uzmana başvurmak için yeterli bir uyarı işaretidir.

Depreme dayanıklı bina nasıl anlaşılır? Önce yapım yılı

Türkiye’de deprem yönetmelikleri zaman içinde sıkılaştırıldı. 1975, 1998, 2007 ve 2018 yönetmelikleri dönüm noktalarıdır. 1999 depremlerinden sonra yapı denetim sistemi getirildi ve hazır beton kullanımı yaygınlaştı.

2000 öncesi binalar: Genel olarak daha risklidir. Beton kalitesi düşük, donatı yetersiz olabilir; denetim sınırlıdır.
2000–2018 arası binalar: Kurallar daha iyidir; ancak uygulama ve denetimin kalitesi yerden yere değişir.
2019 ve sonrası: Yürürlükteki Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’ne göre tasarlanmış olması gerekir.

Yapım yılı tek başına güvence değildir. 2023 depremlerinde yeni binaların da yıkıldığı görüldü. Yönetmeliğe uyulup uyulmadığı belirleyicidir.

Ruhsat ve iskân belgesi

Binanın yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgesi (iskân) olup olmadığını belediyeden öğrenin. Ruhsatsız, kaçak kat eklenmiş ya da projesine aykırı yapılmış binalar mühendislik denetiminden geçmemiştir. İmar affıyla alınan yapı kayıt belgesi, binanın depreme dayanıklı olduğunu göstermez.

Zemin

Sağlam kaya zemin üzerindeki bina ile dere yatağı, dolgu alan ya da gevşek alüvyon üzerindeki bina aynı depremde çok farklı davranır. Binanın zemin etüt raporunu ve bölgenin yerleşime uygunluk durumunu sorgulayın. Ayrıntılar zemin sıvılaşması yazımızda.

Taşıyıcı sistemde nelere bakılır?

Kolonların düzeni: Kolonlar her iki yönde düzenli ve sürekli olmalı, üst kattan temele kadar aynı hizada inmelidir.
Perde duvarlar: Betonarme perde duvarları olan binalar yatay yüklere karşı daha dayanıklıdır.
Yumuşak kat: Zemin katı dükkân, galeri ya da otopark olan ve bu katta duvarları kaldırılmış binalarda zemin kat diğerlerinden zayıftır. Depremlerde en sık görülen yıkılma biçimlerinden biri budur.
Kısa kolon: Bant pencereler ya da yarım duvarlar nedeniyle boyu kısalmış kolonlar depremde kolayca kırılır.
Ağır çıkmalar: Üst katların zemin kata göre dışarı taştığı, kolonların çıkmanın gerisinde kaldığı binalar daha risklidir.
Düzensiz biçim: L, T, U biçimli ya da katları birbirinden çok farklı binalar burulmaya açıktır.
Bitişik binalar: Kat seviyeleri farklı bitişik binalar sarsıntıda birbirine çarpar.

Sonradan yapılan müdahaleler

Bir binayı riskli hâle getiren en yaygın nedenlerden biri sonradan yapılan tadilatlardır. Kolon ya da kirişin kesilmesi, inceltilmesi, içinden tesisat geçirilmesi; taşıyıcı duvarların kaldırılması; ruhsatsız kat ya da çatı katı eklenmesi binanın dengesini bozar. Özellikle zemin kattaki iş yerlerinde yapılan değişiklikleri sorgulayın.

Beton ve demirle ilgili uyarı işaretleri

Kolon ve kirişlerde betonun dökülmesi, içindeki demirin görünmesi
Paslanmış, kabarmış donatı
Bodrum ve otoparkta sürekli rutubet, su birikintisi
Elle ufalanabilen, içinde deniz kabuğu ya da iri çakıl görülen beton
Düz yüzeyli (nervürsüz) demir kullanılmış olması

Hangi çatlaklar tehlikelidir?

Her çatlak tehlike işareti değildir. Sıvadaki ince, kılcal çatlaklar çoğunlukla zararsızdır. Şu durumlar ise mutlaka incelenmelidir:

Kolon ve kirişlerde, özellikle birleşim yerlerinde görülen çatlaklar
Kolonlarda çapraz ya da X biçimli çatlaklar
Kiriş ortasında ya da uçlarında eğik çatlaklar
Zamanla genişleyen, içine madeni para girecek kadar açılmış çatlaklar
Kapı ve pencerelerin sıkışması, döşemede eğim oluşması

Bina deprem testi nasıl yapılır?

Kesin değerlendirme için inşaat mühendislerinin yaptığı performans analizi gerekir. Bu incelemede:

Binanın projesi incelenir; yoksa ölçülerek çıkarılır.
Kolon ve perdelerden karot alınarak betonun dayanımı laboratuvarda ölçülür.
Donatı tarama cihazıyla ya da sıyırma yöntemiyle demirin çapı, aralığı ve durumu belirlenir.
Zemin bilgileri değerlendirilir.
Bu verilerle binanın tasarım depreminde nasıl davranacağı bilgisayar modeliyle hesaplanır.

İşlem, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın lisans verdiği kurum ve kuruluşlarca yapılır. Sonuçta bina “riskli yapı” olarak belirlenirse, afet riski altındaki alanların dönüştürülmesine ilişkin yasa kapsamında güçlendirme ya da yıkıp yeniden yapma süreci başlar. Birçok belediye, ön değerlendirme niteliğinde ücretsiz hızlı tarama hizmeti de sunuyor.

Güçlendirme mi, yeniden yapım mı?

Güçlendirmede binaya yeni perde duvarlar eklenir, kolonlar mantolanır, temeller büyütülür. Maliyeti, yeniden yapım maliyetinin belirli bir oranını aşıyorsa ya da beton kalitesi çok düşükse genellikle yıkıp yeniden yapmak önerilir. Karar, mühendislik raporuna dayanmalıdır.

Ev alırken ve kiralarken sorulacak sorular

Bina hangi yıl yapıldı, ruhsatı ve iskânı var mı?
Yapı denetim firması denetledi mi?
Zemin etüdü yapıldı mı, temel türü nedir?
Deprem performans analizi yapıldı mı, sonucu ne?
Zemin katta ya da dairelerde taşıyıcı sisteme dokunan tadilat yapıldı mı?
Zorunlu deprem sigortası var mı?

Dayanıklı bina tek başına yetmez

Sağlam bir binada da devrilen dolaplar ve düşen eşyalar yaralanmaya yol açar. Eşyaların sabitlenmesi ve aile afet planı, bina güvenliğinin tamamlayıcısıdır. Öneriler depremden önce ne yapılmalı yazımızda. Yapı kalitesinin neden belirleyici olduğunu 6 Şubat depremi yazımızda ele aldık.