Doğu Anadolu Fay Hattı hangi illerden geçer?

Doğu Anadolu Fay Hattı, 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından Türkiye’de herkesin adını öğrendiği faydır. Bingöl’ün Karlıova ilçesinden başlayıp güneybatıya doğru Hatay’a kadar uzanan bu fay, Kuzey Anadolu Fayı’ndan sonra ülkenin ikinci büyük fay sistemidir. Uzun süren görece sessizliğin ardından son yıllarda art arda büyük depremler üretti. Fayın nereden geçtiğini ve nasıl davrandığını bilmek, bölgedeki riski anlamak için gereklidir.

Doğu Anadolu Fay Hattı nedir?

Doğu Anadolu Fayı (DAF), Anadolu levhası ile Arap levhası arasındaki sınırı oluşturan sol yanal doğrultu atımlı bir faydır. Arap levhası kuzeye doğru ilerlerken Anadolu batıya kaçar; iki blok, bu fay boyunca birbirinin yanından kayar. Kayma hızı yılda yaklaşık bir santimetre dolayındadır. Fayın uzunluğu, nerede bittiğine ilişkin kabule göre 500 ile 700 kilometre arasında verilir.

Fay, kuzeydoğu ucunda Karlıova yakınında Kuzey Anadolu Fayı ile birleşir. Güneybatıda ise Kahramanmaraş ve Hatay üzerinden Ölü Deniz Fayı’na bağlanır.

Doğu Anadolu Fay Hattı hangi illerden geçer?

• Bingöl: Karlıova, Merkez, Genç
• Elazığ: Palu, Kovancılar, Sivrice; Hazar Gölü fayın oluşturduğu çöküntüde yer alır.
• Malatya: Pütürge, Doğanyol
• Adıyaman: Çelikhan, Gölbaşı
• Kahramanmaraş: Pazarcık, Türkoğlu
• Gaziantep: Nurdağı, İslahiye
• Osmaniye: Hasanbeyli ve Amanos Dağları’nın doğu etekleri
• Hatay: Hassa, Kırıkhan, Antakya

Fayın etkisi bu illerle sınırlı değildir. Diyarbakır, Şanlıurfa, Kilis ve Adana da fayda meydana gelen büyük depremlerden etkilenir.

Fayın segmentleri

Doğu Anadolu Fayı, birbirini izleyen parçalardan oluşur. Kuzeydoğudan güneybatıya başlıcaları Karlıova, Ilıca, Palu, Pütürge, Erkenek, Pazarcık ve Amanos segmentleridir. Bir depremde bu parçalardan biri ya da birkaçı birlikte kırılır.

Fayın kuzeyinde, Kahramanmaraş’ın Göksun ve Elbistan ilçeleri ile Malatya’nın Doğanşehir ilçesi arasında uzanan Çardak-Sürgü Fayı da sistemin önemli bir koludur.

6 Şubat 2023 depremleri bu fayda nasıl gelişti?

6 Şubat 2023’te saat 04.17’de kırılma, ana faya bağlanan Narlı Fayı üzerinde, Pazarcık yakınında başladı. Kırılma ana faya ulaştıktan sonra hem kuzeydoğuya hem güneybatıya doğru ilerledi; Erkenek, Pazarcık ve Amanos segmentleri birlikte kırıldı. Toplam kırık uzunluğu yaklaşık 300 kilometreyi aştı. AFAD bu depremin büyüklüğünü 7,7 olarak açıkladı.

Dokuz saat sonra, saat 13.24’te bu kez kuzeydeki Çardak-Sürgü Fayı kırıldı ve Elbistan merkezli 7,6 büyüklüğünde ikinci deprem meydana geldi. İki depremde 11 ilde 53 binden fazla kişi yaşamını yitirdi.

Fayın geçmişteki depremleri

Doğu Anadolu Fayı 20. yüzyılda görece sessiz kalmış, bu nedenle yeterince ciddiye alınmamıştı. Oysa tarihsel kayıtlar fayın 19. yüzyılda çok etkin olduğunu gösterir.

• 1822 Antakya depremi: Amanos bölümünde, büyüklüğü 7’nin üzerinde tahmin edilir.
• 1866 Karlıova ve 1874–1875 Hazar Gölü depremleri.
• 1872 Amik Ovası depremi.
• 1893 Çelikhan (Malatya-Adıyaman) depremi: 7 dolayında.
• 1905 Malatya depremi.
• 1971 Bingöl depremi: 6,8.
• 2010 Elazığ-Kovancılar depremi: 6,1.
• 24 Ocak 2020 Elazığ-Sivrice depremi: 6,8; Pütürge segmenti kırıldı, 41 kişi öldü.
• 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri.

2023’ten sonra hangi bölümler izleniyor?

Büyük bir kırılma, komşu fay bölümlerindeki gerilimi değiştirir. Yer bilimciler 2023 depremlerinden sonra özellikle şu alanlara dikkat çekiyor:

• Fayın kuzeydoğusunda, Elazığ-Bingöl arasındaki bölümler
• Kuzey Anadolu Fayı ile birleştiği Karlıova çevresi ve komşu Yedisu segmenti
• Malatya Fayı ve çevresi
• Güneybatıda Adana, Osmaniye ve İskenderun Körfezi çevresindeki faylar; Savrun, Kozan ve Karataş-Osmaniye fayları gibi

Bu değerlendirmeler, “şu tarihte deprem olacak” anlamına gelmez; hangi fayların potansiyel taşıdığını gösterir. Adana’nın kuzeyindeki Saimbeyli ve Osmaniye’nin Sumbas ilçesinde 4 Ekim’de yaşanan sarsıntılar da bu çerçevede tartışılıyor; ayrıntılar Adana deprem riski yazımızda.

Hazar Gölü ve fayın arazideki izleri

Fay, arazide uzun ve çizgisel vadilerle izlenir. Elazığ’daki Hazar Gölü, fayın iki kolu arasında açılan bir çöküntüde oluşmuştur. Adıyaman’daki Gölbaşı Gölü ve Hatay’daki Amik Ovası da fayın biçimlendirdiği yapılardır. 2023 depremlerinde tarlalar, yollar ve demiryolları fay boyunca yer yer birkaç metre ötelendi; bu izler bugün de görülebiliyor.

Kuzey Anadolu Fayı’ndan farkı ne?

• Kuzey Anadolu Fayı sağ yanal, Doğu Anadolu Fayı sol yanal atımlıdır.
• Kuzey Anadolu Fayı daha uzundur ve daha hızlı kayar.
• İkisi Karlıova’da birleşir ve birlikte Anadolu’nun batıya hareketini sağlar.

Ayrıntılar için Kuzey Anadolu Fay Hattı yazımıza bakabilirsiniz.

Bölgede yaşayanlar için

2023 depremleri, can kaybının belirleyicisinin yapı kalitesi olduğunu acı biçimde gösterdi. Fayın geçtiği illerde riskli yapıların yenilenmesi, yeni yapılarda yönetmeliğe ve zemin etüdüne uyulması ve fay üzerinde yapılaşmadan kaçınılması, bir sonraki depremde kayıpları azaltacak temel adımlardır. Fay kavramını fay hattı nedir yazımızda anlattık.