Deprem büyüklüğü ile şiddeti arasındaki fark nedir?

Deprem şiddeti ve deprem büyüklüğü, gündelik dilde ve haberlerde çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır. “7,4 şiddetinde deprem” ifadesini herkes duymuştur. Oysa bu iki kavram farklı şeyleri anlatır. Büyüklük, depremin kaynağında açığa çıkan enerjiyi; şiddet ise depremin belirli bir yerde yarattığı etkiyi gösterir. Aradaki farkı bilmek, deprem haberlerini doğru okumayı sağlar.

Deprem büyüklüğü nedir?

Büyüklük, deprem sırasında fayın kırılmasıyla açığa çıkan enerjinin ölçüsüdür. Sismograf adı verilen aletlerin kayıtlarından hesaplanır. Bir depremin tek bir büyüklük değeri vardır; bu değer, depremi İstanbul’da da Tokyo’da da ölçseniz aynıdır. Büyüklük, ondalıklı Arap rakamlarıyla yazılır: 5,2 ya da 7,7 gibi.

Deprem şiddeti nedir?

Şiddet, depremin belirli bir noktada insanlar, yapılar ve doğa üzerindeki etkisinin ölçüsüdür. Aletle değil, gözlemle belirlenir: İnsanlar sarsıntıyı nasıl hissetti, eşyalar devrildi mi, binalarda hangi düzeyde hasar oluştu? Bu nedenle aynı depremin şiddeti yerden yere değişir. Merkez üssünde en yüksek değerdedir, uzaklaştıkça azalır. Şiddet, Romen rakamlarıyla gösterilir: VI, IX ya da XI gibi.

Büyüklük ve şiddet farkı: Ampul örneği

Farkı anlatmak için sık kullanılan bir benzetme vardır. Bir ampulün gücü watt ile ölçülür ve sabittir; bu, büyüklüğe karşılık gelir. Ampulün bir noktayı ne kadar aydınlattığı ise o noktanın ampule uzaklığına bağlıdır; bu da şiddettir. 100 watt’lık bir ampul hemen yanındaki kitabı iyi aydınlatır, odanın uzak köşesini ise loş bırakır. Deprem de böyledir: Büyüklük tektir, şiddet uzaklığa ve koşullara göre değişir.

Büyüklük nasıl ölçülür?

Farklı hesaplama yöntemleri vardır ve her biri bir kısaltmayla gösterilir.

• ML (yerel büyüklük): 1935’te Charles Richter’in geliştirdiği yönteme dayanır; halk arasında Richter büyüklüğü olarak bilinir. Küçük ve orta büyüklükteki yakın depremler için kullanılır.
• Mw (moment büyüklüğü): Fayın kırılan alanını, kayma miktarını ve kayaçların sertliğini esas alır. Büyük depremlerde en güvenilir ölçüdür ve günümüzde bilimsel standart kabul edilir.
• Ms, Mb, Md: Farklı dalga türlerine ya da kaydın süresine dayanan diğer yöntemlerdir.

AFAD ile Kandilli Rasathanesi’nin ya da uluslararası kurumların aynı deprem için birbirinden biraz farklı sayılar açıklamasının nedenlerinden biri, farklı yöntem ve istasyonların kullanılmasıdır.

Bir birimlik fark: 32 kat enerji

Büyüklük ölçeği logaritmiktir; yani sayılar arasındaki fark göründüğünden çok daha büyüktür.

• Büyüklükteki her bir birimlik artış, sismograf kaydındaki dalga genliğinin 10 kat büyümesi demektir.
• Açığa çıkan enerji ise yaklaşık 32 kat artar.
• İki birimlik fark, yaklaşık bin kat enerji farkı anlamına gelir.

Buna göre 7 büyüklüğündeki bir deprem, 5 büyüklüğündeki bir depremden yaklaşık bin kat daha fazla enerji açığa çıkarır. 7,7 ile 7,4 arasındaki 0,3’lük fark bile enerjide yaklaşık üç katlık bir artışa karşılık gelir.

Şiddet ölçekleri: Mercalli ve diğerleri

En yaygın şiddet ölçeği, I’den XII’ye kadar derecelenen Değiştirilmiş Mercalli Ölçeği’dir. Avrupa’da benzer yapıdaki EMS-98 ölçeği de kullanılır. Derecelerin kabaca anlamı şöyledir:

• I–II: Hissedilmez ya da yalnızca üst katlarda, hareketsiz durumdaki birkaç kişi hisseder.
• III–IV: Bina içinde çoğu kişi hisseder; asılı eşyalar sallanır, camlar zangırdar.
• V: Herkes hisseder; uyuyanlar uyanır, küçük eşyalar devrilir.
• VI: Korkuya yol açar; mobilyalar yerinden oynar, sıvalar dökülür.
• VII: Ayakta durmak zorlaşır; dayanıksız yapılarda belirgin hasar olur.
• VIII: Sıradan yapılarda ağır hasar, bacalar ve duvarlar yıkılır.
• IX: Genel panik; iyi yapılmış binalarda bile ciddi hasar, zeminde çatlaklar.
• X–XII: Yapıların çoğu yıkılır; raylar bükülür, yeryüzünde büyük değişiklikler olur.

Şiddeti neler etkiler?

• Büyüklük: Deprem ne kadar büyükse etkisi o kadar geniş alana yayılır.
• Merkez üssüne uzaklık.
• Odak derinliği: Sığ depremler yüzeyde daha şiddetli hissedilir.
• Zemin: Gevşek ve suya doygun alüvyon zeminler sarsıntıyı büyütür.
• Yapı kalitesi: Şiddet, hasara bakılarak belirlendiği için dayanıksız yapıların çok olduğu yerlerde daha yüksek değerlendirilir.
• Sarsıntının süresi ve fayın kırılma yönü.

Bu nedenle 6 büyüklüğündeki sığ bir deprem, kent merkezinin altında olursa, açık denizde olan 7 büyüklüğündeki bir depremden daha yıkıcı olabilir.

Örnek: 6 Şubat depremleri

6 Şubat 2023’teki ilk depremin büyüklüğü AFAD’a göre 7,7 idi; bu değer tektir. Şiddeti ise merkez üssü çevresinde ve Hatay’da en üst derecelere ulaşırken, yüzlerce kilometre uzaktaki illerde yalnızca hafif bir sallantı olarak hissedildi. Aynı depremin şiddeti Antakya’da ve Ankara’da bambaşkaydı.

Haberlerde doğru kullanım

Doğrusu “7,7 büyüklüğünde deprem”dir. “Şiddet” sözcüğü, Romen rakamıyla ifade edilen etki derecesi için kullanılmalıdır. “Richter ölçeğine göre” ifadesi de büyük depremler için çoğu zaman teknik olarak doğru değildir; çünkü bu depremlerde moment büyüklüğü kullanılır.

Deprem listelerindeki kısaltmaların nasıl okunacağını son depremler yazımızda, temel kavramları deprem nedir yazımızda bulabilirsiniz.