Artçı deprem nedir? Ne kadar sürer, ana depremden büyük olabilir mi?

Artçı deprem nedir sorusu, her büyük sarsıntının ardından en çok sorulan sorulardan biridir. Ana deprem geçmiştir, ama yer sallanmaya devam eder; insanlar evlerine girip girmemekte kararsız kalır. Artçı depremler, ana depremin ardından aynı bölgede meydana gelen daha küçük sarsıntılardır. Doğal ve beklenen bir süreçtir; ancak hasar görmüş yapılar için ciddi bir tehlike oluşturur.

Artçı deprem nedir?

Büyük bir depremde fayın bir bölümü kırılır ve iki yanındaki bloklar yer değiştirir. Bu ani hareket, kırılan fayın çevresindeki gerilim dengesini bozar. Kayaçlar yeni duruma uyum sağlarken irili ufaklı kırılmalar olur. İşte bu sarsıntılara artçı deprem denir. Artçılar, ana depremi üreten fayın üzerinde ve yakın çevresinde yoğunlaşır.

Artçı depremler neden olur?

Ana deprem, biriken enerjinin tümünü tek seferde boşaltmaz. Fayın kırılmadan kalan pürüzlü bölümleri ve çevredeki küçük faylar, değişen gerilim nedeniyle harekete geçer. Bu süreç, bir masaya vurulduktan sonra titreşimin bir süre devam etmesine benzetilebilir. Bölge yeniden dengeye ulaşana kadar artçılar sürer.

Artçı depremler ne kadar sürer?

Bu, ana depremin büyüklüğüne bağlıdır. Orta büyüklükteki depremlerden sonra artçılar günler ya da haftalar içinde seyrekleşir. 7 ve üzeri depremlerden sonra ise aylarca, hatta yıllarca devam edebilir.

Artçıların sayısı zamanla düzenli biçimde azalır. İlk gün çok sık hissedilen sarsıntılar, ilerleyen günlerde seyrekleşir. Yer bilimciler bu azalmayı, onu ilk tanımlayan Japon bilim insanının adıyla Omori Yasası olarak anar. Ancak azalma, arada büyük bir artçının olmayacağı anlamına gelmez.

Artçı deprem ne kadar büyük olabilir?

Genel gözleme göre en büyük artçı, ana depremden yaklaşık bir birim küçüktür. Örneğin 7 büyüklüğündeki bir depremden sonra 6 dolayında artçılar beklenebilir. Bu bir kural değil, ortalama bir eğilimdir; kimi depremlerde en büyük artçı çok daha küçük kalır.

6 büyüklüğündeki bir artçı, sağlam bir binada sorun yaratmayabilir. Ancak ana depremde hasar almış, taşıyıcı sistemi zayıflamış bir yapıyı yıkabilir. Artçıların asıl tehlikesi budur.

Artçı, ana depremden büyük olabilir mi?

Tanım gereği olamaz. Bir deprem dizisindeki en büyük sarsıntıya ana deprem denir. Eğer sonradan daha büyük bir deprem olursa, o ana deprem sayılır ve öncekiler “öncü deprem” olarak adlandırılır. Sorun şu ki bir sarsıntının öncü mü ana deprem mi olduğu, ancak dizi tamamlandıktan sonra anlaşılır. Bu nedenle orta büyüklükte bir depremin ardından, özellikle ilk günlerde dikkatli olmak gerekir.

6 Şubat depremlerinde artçılar

6 Şubat 2023’te Pazarcık merkezli 7,7 büyüklüğündeki depremin ardından aynı gün Elbistan merkezli 7,6’lık ikinci büyük deprem meydana geldi. Yer bilimcilerin çoğu bunu bir artçı değil, ilk depremin tetiklediği ayrı bir fay üzerindeki bağımsız bir deprem olarak değerlendiriyor. İzleyen aylarda bölgede on binlerce artçı kaydedildi. 20 Şubat 2023’te Hatay’da meydana gelen 6,4 büyüklüğündeki sarsıntı, hasarlı binaların yıkılmasına ve yeni can kayıplarına yol açtı.

Artçı deprem ile deprem fırtınası arasındaki fark

Bazen belirgin bir ana deprem olmadan, benzer büyüklükte çok sayıda sarsıntı kısa sürede art arda gelir. Buna deprem fırtınası ya da deprem kümesi denir. Artçı dizisinde büyüklükler ve sıklık zamanla azalırken, deprem fırtınasında böyle düzenli bir azalma görülmeyebilir. Adana’nın Saimbeyli ilçesinde 4 Ekim’de yaşanan ve birbirine yakın büyüklükteki sarsıntılar bu tartışmayı gündeme getirdi; ayrıntılar Adana deprem haberimizde.

Artçılar “enerji boşalması” mı?

Küçük depremlerin fayı rahatlattığı ve büyük depremi önlediği düşüncesi yaygındır; ancak hesap bunu desteklemez. Büyüklükteki her bir birimlik artış, yaklaşık 32 kat daha fazla enerji demektir. 7 büyüklüğündeki bir depremin enerjisini boşaltmak için 5 büyüklüğünde yaklaşık bin deprem gerekir. Küçük sarsıntılar gerilimin bir bölümünü alır, ama büyük bir depremin yerini tutmaz.

Artçılar sürerken nelere dikkat edilmeli?

• Hasar gören ya da hasarından kuşku duyulan binalara, yetkililer inceleyip izin verene dek girmeyin.
• Binada çatlak, eğilme, sıva dökülmesi, kapı ve pencerelerde sıkışma fark ettiyseniz durumu AFAD’a ya da belediyeye bildirin.
• Eşya almak için hasarlı binaya “kısa süreliğine” girmek, artçılarda can kayıplarının en sık nedenlerindendir.
• Her artçıda çök-kapan-tutun hareketini uygulayın; koşarak dışarı çıkmaya çalışmayın.
• Yüksek raflardaki ağır eşyaları indirin, devrilebilecek mobilyaları sabitleyin.
• Afet çantanızı, ayakkabınızı ve fenerinizi yatağınızın yakınında bulundurun.
• Resmî açıklamaları izleyin; “şu saatte büyük deprem olacak” türünden söylentilere itibar etmeyin.

Artçı deprem korkusuyla baş etmek

Sürekli sallanma hissi, uykusuzluk ve tetikte olma hâli, artçıların sürdüğü dönemde çok yaygındır. Bazı kişiler yer sallanmadığı hâlde sallanıyormuş gibi hisseder. Bu tepkiler çoğunlukla zamanla azalır. Çocuklara durumu yaşlarına uygun biçimde anlatmak, gündelik düzeni olabildiğince sürdürmek ve gerektiğinde psikososyal destek almak yararlıdır.

Sarsıntı sırasında yapılacakları deprem anında ne yapılmalı yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.