Türkiye’deki en büyük depremler: 1939 Erzincan’dan 6 Şubat’a

Türkiye’deki en büyük depremler, ülkenin son yüz yılına damgasını vuran acı dönüm noktalarıdır. Anadolu, üç büyük levhanın arasında sıkışmış konumu nedeniyle dünyanın en etkin deprem kuşaklarından birinin üzerinde bulunuyor. 1900’den bugüne 7 ve üzeri büyüklükte yirmiye yakın deprem yaşandı; on binlerce insan hayatını kaybetti. Aşağıda büyüklükleri ve yol açtıkları kayıplarla öne çıkan depremleri derledik. Eski depremlerde büyüklük ve can kaybı rakamları kaynaklara göre farklılık gösterebiliyor.

Türkiye’deki en büyük depremler: Cumhuriyet tarihinin en yıkıcısı

6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri: Saat 04.17’de Pazarcık merkezli 7,7, dokuz saat sonra 13.24’te Elbistan merkezli 7,6 büyüklüğünde iki deprem meydana geldi. Kahramanmaraş, Hatay, Adıyaman, Gaziantep, Malatya, Adana, Osmaniye, Kilis, Şanlıurfa, Diyarbakır ve Elazığ olmak üzere 11 il etkilendi. Resmî verilere göre Türkiye’de 53 binden fazla kişi yaşamını yitirdi, yüz binden fazla kişi yaralandı, yüz binlerce bina yıkıldı ya da ağır hasar gördü. “Asrın felaketi” olarak anılan depremler, Cumhuriyet tarihinin en çok can kaybına yol açan afeti oldu.

1939 Erzincan depremi

27 Aralık 1939 gecesi saat 01.57’de meydana gelen deprem, 7,9 büyüklüğüyle Türkiye’de aletsel dönemde kaydedilen en büyük depremdir. Kuzey Anadolu Fayı’nın yüzlerce kilometrelik bölümü kırıldı. Dondurucu kış koşullarında yaklaşık 33 bin kişi öldü; Erzincan kenti tümüyle yıkıldı ve yeni yerinde yeniden kuruldu. Bu deprem, Kuzey Anadolu Fayı boyunca batıya doğru ilerleyen bir deprem dizisinin de başlangıcı oldu.

1999 Marmara depremleri

17 Ağustos 1999 Gölcük depremi: Saat 03.02’de meydana gelen ve yaklaşık 45 saniye süren 7,4 büyüklüğündeki deprem Kocaeli, Sakarya, Yalova, İstanbul, Bolu ve Bursa’da büyük yıkıma yol açtı. Resmî rakamlara göre 17 binden fazla kişi yaşamını yitirdi. Deprem, ülkenin sanayi kalbini vurması ve yapı denetimindeki eksikleri ortaya çıkarması nedeniyle bir milat sayılır.

12 Kasım 1999 Düzce depremi: Üç ay sonra, 7,2 büyüklüğündeki ikinci büyük deprem Düzce ve Bolu’yu vurdu; yaklaşık 900 kişi öldü.

Kuzey Anadolu Fayı’ndaki deprem dizisi

1939 Erzincan depreminden sonra fay, doğudan batıya doğru sırayla kırıldı:

• 20 Aralık 1942 Niksar-Erbaa: 7,0 büyüklüğünde; yaklaşık 3 bin can kaybı.
• 26 Kasım 1943 Tosya-Ladik: 7’nin üzerinde; binlerce can kaybı.
• 1 Şubat 1944 Bolu-Gerede: 7’nin üzerinde; yaklaşık 4 bin can kaybı.
• 26 Mayıs 1957 Abant ve 22 Temmuz 1967 Mudurnu Vadisi: İkisi de 7 dolayında.
• 1999 Gölcük ve Düzce: Dizinin son halkaları.

Bu göç, yer bilimcilerin Marmara Denizi içindeki fay bölümünü neden yakından izlediğini açıklar.

Doğu ve Güneydoğu’daki yıkıcı depremler

• 24 Kasım 1976 Çaldıran-Muradiye (Van): 7,5 büyüklüğünde; yaklaşık 4 bin can kaybı.
• 19 Ağustos 1966 Varto (Muş): 6,9 büyüklüğünde; yaklaşık 2.400 can kaybı.
• 6 Eylül 1975 Lice (Diyarbakır): 6,6 büyüklüğünde; 2 binden fazla can kaybı.
• 22 Mayıs 1971 Bingöl: 6,8 büyüklüğünde; yüzlerce can kaybı.
• 30 Ekim 1983 Erzurum-Kars: 6,9 büyüklüğünde; binin üzerinde can kaybı.
• 13 Mart 1992 Erzincan: 6,8 büyüklüğünde; 650’den fazla can kaybı.
• 23 Ekim 2011 Van: 7,2 büyüklüğünde; 600’den fazla can kaybı.
• 24 Ocak 2020 Elazığ-Sivrice: 6,8 büyüklüğünde; 41 can kaybı.

Ege ve Batı Anadolu’daki depremler

• 28 Mart 1970 Gediz (Kütahya): 7,2 büyüklüğünde; binden fazla can kaybı.
• 18 Mart 1953 Yenice-Gönen (Çanakkale): 7,2 büyüklüğünde.
• 1 Ekim 1995 Dinar (Afyonkarahisar): 6,1 büyüklüğünde; 90 can kaybı.
• 30 Ekim 2020 İzmir: Sisam Adası açıklarında, AFAD’a göre 6,6 büyüklüğünde; İzmir’de 117 can kaybı.

Akdeniz’de: 1998 Adana-Ceyhan depremi

27 Haziran 1998’de meydana gelen 6,2 büyüklüğündeki depremde en az 145 kişi öldü. Adana’nın deprem geçmişini ve fay hatlarını Adana deprem riski yazımızda ele aldık.

Tarihteki büyük depremler

Aletsel kayıtların başlamasından önce de Anadolu büyük depremler yaşadı. 1509’da İstanbul’u yıkan ve “Küçük Kıyamet” olarak anılan deprem ile 1668’de Kuzey Anadolu Fayı boyunca meydana gelen ve büyüklüğü 8 dolayında tahmin edilen deprem bunların en bilinenleridir. Antakya da tarih boyunca defalarca yıkılıp yeniden kurulmuştur.

Büyük depremlerden çıkarılan dersler

Bu depremlerin ortak noktası, can kayıplarının büyük bölümünün dayanıksız yapılardan kaynaklanmasıdır. 1999’dan sonra deprem yönetmeliği yenilendi, yapı denetim sistemi ve zorunlu deprem sigortası getirildi, AFAD kuruldu. Ancak 2023 depremleri, kurallara uyulmadığında ve eski yapı stoku yenilenmediğinde bedelin ne kadar ağır olduğunu bir kez daha gösterdi. Depremin ne olduğunu deprem nedir yazımızda anlattık.