Deprem nedir? Nasıl oluşur, türleri nelerdir?

Deprem nedir sorusu, Türkiye gibi topraklarının büyük bölümü diri fayların üzerinde bulunan bir ülkede herkesin yanıtını bilmesi gereken bir soru. En yalın tanımıyla deprem, yer kabuğundaki kırılmalar sonucunda aniden ortaya çıkan titreşimlerin dalgalar hâlinde yayılarak geçtikleri ortamı ve yeryüzünü sarsmasıdır. Sarsıntı birkaç saniye sürer; ama sonuçları yıllarca hissedilebilir. Depremi anlamak, ondan korunmanın ilk adımıdır.

Deprem nedir? Bilimsel tanımı

Yer kabuğu tek parça değildir; levha adı verilen dev parçalardan oluşur. Bu levhalar çok yavaş ama sürekli hareket eder. Hareket sırasında kayaçlarda gerilim birikir. Kayaçların dayanma sınırı aşıldığında ani bir kırılma olur ve yıllarca biriken enerji saniyeler içinde açığa çıkar. Bu enerjinin dalgalar hâlinde yayılması yeryüzünde sarsıntı olarak hissedilir. Depremleri inceleyen bilim dalına sismoloji, depremleri kaydeden aygıtlara sismograf denir.

Deprem türleri nelerdir?

Depremler oluş nedenlerine göre üç ana gruba ayrılır.

• Tektonik depremler: Levha hareketlerine bağlı olarak faylar boyunca meydana gelir. Dünyadaki depremlerin yaklaşık yüzde 90’ı bu türdendir. Türkiye’deki yıkıcı depremlerin tamamına yakını tektoniktir.
• Volkanik depremler: Yanardağ etkinliği sırasında magmanın yükselmesiyle oluşur. Etki alanları sınırlıdır.
• Çöküntü depremleri: Yer altındaki mağara, maden galerisi ya da tuz boşluklarının tavanının çökmesiyle meydana gelir. Dar bir alanda hissedilir.

Bunlara ek olarak insan etkinlikleriyle tetiklenen sarsıntılar da vardır. Büyük baraj göllerinin dolması, madencilik patlatmaları ve yer altına sıvı basılması küçük depremlere yol açabilir.

Odak noktası ve merkez üssü ne demek?

Depremle ilgili haberlerde en sık geçen iki kavram budur.

• Odak noktası (iç merkez): Yer altında kırılmanın başladığı ve enerjinin açığa çıktığı noktadır.
• Merkez üssü (dış merkez): Odak noktasının yeryüzündeki izdüşümüdür. Sarsıntının genellikle en güçlü hissedildiği yerdir.
• Odak derinliği: Odak noktasının yeryüzüne olan uzaklığıdır.

Depremler derinliklerine göre de sınıflandırılır. Yaygın sınıflandırmada yerin 0–60 kilometre derinliğinde olanlar sığ, 70–300 kilometre arasındakiler orta derinlikte, 300 kilometreden derin olanlar derin deprem sayılır. Türkiye’deki depremlerin çoğu sığdır. Sığ depremler dar bir alanda ama daha yıkıcı biçimde hissedilir.

Deprem dalgaları

Kırılmayla açığa çıkan enerji, farklı hız ve özellikteki dalgalarla yayılır.

• P dalgaları: En hızlı dalgalardır, kayıt cihazlarına ilk ulaşan bunlardır. Katı, sıvı ve gaz ortamlarda ilerleyebilir. Çoğu zaman bir uğultu ve hafif bir vuruş olarak algılanır.
• S dalgaları: P dalgalarından yavaştır, yalnızca katı ortamlarda ilerler. Yapıları sağa sola ve yukarı aşağı sallar.
• Yüzey dalgaları: En yavaş ama en yıkıcı dalgalardır. Yeryüzü boyunca yayılır ve binalardaki hasarın büyük bölümünden sorumludur.

P ve S dalgalarının varış zamanları arasındaki fark, depremin kayıt istasyonuna uzaklığını hesaplamakta kullanılır. Deprem erken uyarı sistemleri de bu farktan yararlanır.

Büyüklük ve şiddet aynı şey mi?

Hayır. Büyüklük, depremin kaynağında açığa çıkan enerjinin ölçüsüdür ve aletlerle hesaplanır; her deprem için tek bir büyüklük değeri vardır. Şiddet ise depremin belirli bir yerde insanlar, yapılar ve doğa üzerindeki etkisinin ölçüsüdür; merkez üssünden uzaklaştıkça azalır. “5,2 şiddetinde deprem” ifadesi yaygın olsa da doğrusu “5,2 büyüklüğünde deprem”dir.

Büyüklük ölçeği logaritmiktir. Büyüklükteki bir birimlik artış, açığa çıkan enerjinin yaklaşık 32 kat artması anlamına gelir.

Dünyada depremler en çok nerede olur?

Depremler yeryüzüne rastgele dağılmaz; levha sınırları boyunca kuşaklar hâlinde yoğunlaşır.

• Pasifik Deprem Kuşağı: “Ateş Çemberi” olarak da bilinir. Japonya, Endonezya, Şili ve Alaska bu kuşaktadır. Dünyadaki büyük depremlerin çoğu burada olur.
• Alp-Himalaya Kuşağı: Endonezya’dan Himalayalar, İran ve Türkiye üzerinden Akdeniz’e uzanır. Türkiye bu kuşağın üzerindedir.
• Atlantik Kuşağı: Atlas Okyanusu’nun ortasındaki sırt boyunca uzanır.

Türkiye neden deprem ülkesi?

Anadolu; kuzeyde Avrasya, güneyde Afrika ve Arap levhaları arasında sıkışmış durumdadır. Arap levhasının kuzeye doğru itmesiyle Anadolu batıya doğru hareket eder. Bu hareket, Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları boyunca büyük depremler üretir. Batı Anadolu’daki çöküntü havzaları da etkin deprem alanlarıdır. AFAD her yıl ülke genelinde on binlerce deprem kaydeder; bunların büyük bölümü hissedilmeyecek kadar küçüktür.

Deprem ne kadar sürer?

Küçük depremler birkaç saniye, büyük depremler onlarca saniye sürer. 17 Ağustos 1999 depremi yaklaşık 45 saniye sürmüştü. Çok büyük depremlerde kırılma dakikalarca devam edebilir. Ana sarsıntının ardından günler, aylar, kimi zaman yıllar boyunca artçı depremler görülür.

Deprem önlenebilir mi?

Deprem doğal bir olaydır; önlenemez ve zamanı önceden bilinemez. Ancak depremin afete dönüşmesi önlenebilir. Can kayıplarının asıl nedeni sarsıntının kendisi değil, dayanıksız yapılardır. Sağlam zeminde, yönetmeliğe uygun inşa edilmiş binalar, eşyaların sabitlenmesi ve deprem anında nasıl davranılacağının bilinmesi kayıpları büyük ölçüde azaltır.

Adana ve Osmaniye’de 4 Ekim’de yaşanan sarsıntılarla ilgili gelişmeleri Adana deprem haberimizde bulabilirsiniz.